Ο Μικρός Πρίγκιπας ταξιδεύει στον ψηφιακό κόσμο | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

 

 Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου 

  

Ι. Αντουάν ντε Σαιντ Εξυπερύ, Ο Μικρός Πρίγκιπας: Μια σύντομη περιήγηση στην ιστορία 

Το βιβλίο του Αντουάν ντε Σαίντ Εξυπερύ με τίτλο Ο Μικρός Πρίγκιπας αφηγείται την ιστορία ενός μικρού αγοριού που εγκαταλείπει τον πλανήτη και το αγαπημένο του τριαντάφυλλο, αναζητώντας τη φιλία και το νόημα της ζωής. Ταξιδεύοντας σε διαφορετικούς πλανήτες, συναντά ανθρώπους που συμβολίζουν τις αδυναμίες των ενηλίκων. Στη Γη γνωρίζει έναν πιλότο και μια αλεπού, που του διδάσκει την αξία της αγάπης, της φιλίας και των ουσιαστικών δεσμών. Τελικά επιστρέφει στον πλανήτη του, αφήνοντας το διαχρονικό μήνυμα ότι τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή δεν φαίνονται με τα μάτια, αλλά με την καρδιά.

ΙΙ. Ο Μικρός Πρίγκιπας στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της Τεχνητής Νοημοσύνης

Τι θα συναντούσε άραγε ο Μικρός Πρίγκιπας, αν ταξίδευε, σήμερα, στον ψηφιακό μας κόσμο; Ποιους πλανήτες θα επισκεπτόταν και ποιες ανθρώπινες συμπεριφορές θα ανακάλυπτε στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ο Μικρός Πρίγκιπας του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ, αν και γράφτηκε το 1943, παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρος. Μέσα από το ταξίδι του σε έξι μικρούς πλανήτες, ο ήρωας συναντά ανθρώπους που ενσαρκώνουν διαχρονικές ανθρώπινες αδυναμίες: τη δίψα για εξουσία, την ανάγκη για θαυμασμό, την εξάρτηση, την εμμονή με τον πλούτο και τους αριθμούς, την τυφλή υπακοή και τη γνώση χωρίς ουσιαστική εμπειρία. Ακολουθώντας τον Μικρό Πρίγκιπα από πλανήτη σε πλανήτη, θα επιχειρήσουμε να ξαναδιαβάσουμε το έργο μέσα από το πρίσμα των κοινωνικών δικτύων και της Τεχνητής Νοημοσύνης. Όχι για να καταδικάσουμε την τεχνολογία, αλλά για να αναρωτηθούμε πώς επηρεάζει τις επιλογές, τις σχέσεις, τις αξίες και την ελευθερία μας.

ΙΙΙ. Μικροί πλανήτες, μεγάλες αλήθειες

1. Ο Βασιλιάς του ψηφιακού πλανήτη: Είμαστε χρήστες ή υπήκοοι των αλγορίθμων; Στον πρώτο πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας επισκέπτεται έναν βασιλιά, που κάθεται σ’ έναν θρόνο και τον υποδέχεται ως «υπήκοό» του. Ο βασιλιάς ισχυρίζεται πως κυβερνά τα πάντα, ακόμα και τα αστέρια, αν και ο πλανήτης του είναι άδειος. Δίνει μόνο «λογικές» διαταγές: όταν ο Μικρός Πρίγκιπας χασμουριέται, τον διατάζει να χασμουρηθείž όταν ζητά να δει ηλιοβασίλεμα, του λέει πως θα το «απαιτήσει», όταν έρθουν οι ευνοϊκές συνθήκες. Προσφέρει στον Μικρό Πρίγκιπα τη θέση του υπουργού Δικαιοσύνης, για να δικάζει τον εαυτό του ή έναν γερο-πόντικα. Ο Μικρός Πρίγκιπας φεύγει σκεπτόμενος: «Οι μεγάλοι είναι πολύ παράξενοι». Η ιστορία σατιρίζει τη ματαιοδοξία της εξουσίας και την ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου. Μας υπενθυμίζει ότι: α) Η εξουσία έχει όρια. Δεν μπορούμε να ελέγχουμε τα πάντα, όσο και αν το επιθυμούμε. β) Η αυτοκριτική είναι σημαντικότερη από την κριτική των άλλων.

Στον ψηφιακό μας πλανήτη, ο αλγόριθμος λειτουργεί ως σύγχρονος βασιλιάς: έχει τον πραγματικό έλεγχο, χωρίς να δίνει άμεσες διαταγές. Καθορίζει ποιες επιλογές βλέπουμε (βίντεο, ειδήσεις, αναρτήσεις), δημιουργώντας μας την ψευδαίσθηση της επιλογής, επειδή δίνουμε εντολές (prompts). Παράλληλα, του αναθέτουμε όλο και περισσότερο τον ρόλο του «Υπουργού Δικαιοσύνης», αφήνοντάς τον να κρίνει, να τιμωρεί και να επιβραβεύει μέσα από σημαντικές αξιολογήσεις και αποφάσεις. Τελικά, ποιος είναι ο βασιλιάς στον ψηφιακό μας πλανήτη - εμείς, οι πλατφόρμες ή οι αλγόριθμοι; Γι’ αυτό ας ασκήσουμε «ψηφιακή ανυπακοή»: να αμφισβητούμε τις διαταγές των αλγορίθμων, γιατί στον ψηφιακό κόσμο πραγματική ελευθερία δεν είναι απλώς να έχουμε επιλογές, αλλά να κατανοούμε ποιος και πώς διαμορφώνει αυτές τις επιλογές.

2. Ο Ματαιόδοξος: Από το χειροκρότημα στην αλγοριθμική επιβεβαίωση. Στον δεύτερο πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας συναντά έναν ματαιόδοξο που θεωρεί όλους τους ανθρώπους θαυμαστές του. Του ζητά να τον χειροκροτεί, ώστε εκείνος να υποκλίνεται σηκώνοντας το καπέλο του. Θέλει να τον αναγνωρίζουν ως τον πιο όμορφο, πλούσιο και έξυπνο, παρόλο που ζει ολομόναχος. Ο Μικρός Πρίγκιπας απορεί με την ανάγκη του για επιβεβαίωση και τελικά φεύγει. Η ιστορία σατιρίζει τη ματαιοδοξία και τη διαρκή αναζήτηση θαυμασμού. Μας υπενθυμίζει ότι η αξία μας δεν εξαρτάται από την επιδοκιμασία των άλλων και ότι η ανάγκη για αναγνώριση μπορεί να μας απομακρύνει από τις ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις.

Ο ματαιόδοξος δεν αναζητά πραγματική σχέση, δεν ενδιαφέρεται για την ουσιαστική επικοινωνία. Ζει μόνο για τον θαυμασμό, μέσα από το βλέμμα των άλλων. Ίσως αποτελεί την πιο τέλεια προσωπογραφία του σύγχρονου influencer ή του χρήστη που εξαρτά την αυτοεκτίμησή του από την ψηφιακή επιβεβαίωση για likes, followers. Και το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι θέλουμε likes. Είναι ότι μπορεί σταδιακά να αρχίσουμε να κατασκευάζουμε τον εαυτό μας για να είναι αρεστός στους άλλους. Και τα social media μετέτρεψαν αυτή την ανάγκη σε ένα υπαρξιακό δεδομένο, βιομηχανοποιώντας την. Δεν ρωτάμε πλέον: «Ποιος είμαι;» αλλά: «Πώς φαίνομαι στους άλλους;». Και: «Ποια εκδοχή του εαυτού μου θα ανταμείψει ο αλγόριθμος;». Το κριτικό ερώτημα δεν είναι «γιατί θέλουμε θαυμασμό», αλλά ότι  ο θαυμαστής είναι αλγοριθμικός, ανώνυμος, χωρίς αμοιβαιότητα. Ο ματαιόδοξος τουλάχιστον, έχει κάποιον μπροστά του να χειροκροτεί.

3. Ο Μεθύστακας: Το ψηφιακό μεθύσι της εποχής μας ως φαύλος κύκλος της εξάρτησης. Στον τρίτο πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας συναντά έναν μεθύστακα που πίνει, για να ξεχάσει ότι ντρέπεται, επειδή πίνει. Παγιδευμένος σε έναν φαύλο κύκλο, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημά του. Ο Μικρός Πρίγκιπας φεύγει βαθιά προβληματισμένος. Η ιστορία αναδεικνύει την παγίδα της εξάρτησης, της αποφυγής των προβλημάτων και της αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς. Όταν προσπαθούμε να ξεφύγουμε από όσα μας πληγώνουν, χωρίς να τα αντιμετωπίζουμε, μπορεί να εγκλωβιστούμε ακόμη περισσότερο.

Στο διαδίκτυο ο σύγχρονος άνθρωπος καταναλώνει («πίνει») ψηφιακό περιεχόμενο, για να ξεχάσει μια δυσάρεστη πραγματικότητα και να ξεφύγει από άβολα συναισθήματα (μοναξιά, άγχος, ανία). Και ντρεπόμαστε γι’ αυτό, οπότε πίνουμε περισσότερο. Είναι ο φαύλος κύκλος της εξάρτησης από την οθόνη. Ένας φαύλος κύκλος αυτοκαταστροφής χωρίς νόημα.

4. Ο Επιχειρηματίας:  Από τα αστέρια στα δεδομένα: Στον τέταρτο πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας συναντά έναν επιχειρηματία που μετρά ασταμάτητα τα αστέρια, πιστεύοντας ότι του ανήκουν, επειδή σκέφτηκε πρώτος να τα αποκτήσει. Είναι τόσο απορροφημένος από τους υπολογισμούς του, ώστε δεν έχει χρόνο να θαυμάσει την ομορφιά τους. Ο Μικρός Πρίγκιπας αναρωτιέται ποιο είναι το νόημα της κατοχής τους, αφού ο επιχειρηματίας δεν τα φροντίζει ούτε τους προσφέρει κάτι. Απλώς τα μετράει και τα κλειδώνει σ’ ένα χαρτί, σ’ ένα συρτάρι. Αντίθετα, ο Μικρός Πρίγκιπας λέει ότι εκείνος φροντίζει το λουλούδι του και καθαρίζει τα ηφαίστειά του. Η ιστορία σατιρίζει την απληστία, την εμμονή στη συσσώρευση πλούτου και την αποτίμηση των πάντων με αριθμούς. Η πραγματική αξία δεν βρίσκεται στην κατοχή, αλλά στη σχέση, τη φροντίδα και το νόημα που δίνουμε στα πράγματα. Δεν είναι όλα όσα μετριούνται σημαντικά, και δεν είναι όλα τα σημαντικά μετρήσιμα.

Ο επιχειρηματίας που μετρά και «κατέχει» τα αστέρια, χωρίς να τα φροντίζει, θυμίζει τη συλλογή δεδομένων, τη συσσώρευση ψηφιακού πλούτου, την εμμονή με τα νούμερα (προβολές, followers, impressions), τη συγκέντρωση πληροφοριών χωρίς πραγματικό σκοπό. Το ψηφιακό μας προφίλ είναι μια σειρά από αριθμούς (ηλικία, τοποθεσία, followers) που χρησιμοποιούν οι αλγόριθμοι, για να μας κατηγοριοποιήσουν. Η σύγχρονη τεχνολογία έχει την τάση να μετατρέπει τα πάντα σε αριθμούς και αλγόριθμους, καθώς και να αναλύει συμπεριφορές και συναισθήματα ως αριθμητικά δεδομένα. Οι εταιρείες τεχνολογίας «έχουν» τα δεδομένα μας, όπως ο επιχειρηματίας τα αστέρια. Τα συλλέγουν, τα μετρούν, τα αποθηκεύουν. Δεν τα φροντίζουν, δεν τα ωφελούν. Τα εκμεταλλεύονται.

5. Ο Φανανάφτης: Από το φανάρι στην οθόνη. Η ατέρμονη ρουτίνα της ψηφιακής ζωής. Στον πέμπτο, τον πιο μικρό πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας συναντά έναν φανανάφτη που ανάβει και σβήνει συνεχώς το φανάρι του, υπακούοντας σε μια παλιά διαταγή. Επειδή ο πλανήτης περιστρέφεται ολοένα γρηγορότερα, αναγκάζεται να επαναλαμβάνει τη δουλειά του κάθε λεπτό, χωρίς να ξεκουράζεται. Ο Μικρός Πρίγκιπας τον θαυμάζει για την πίστη του στην εντολή και γιατί είναι ο μόνος που δεν ασχολείται αποκλειστικά με τον εαυτό του. Η ιστορία αναδεικνύει την αξία της αφοσίωσης και της προσφοράς, αλλά και τον κίνδυνο της μηχανικής υπακοής σε κανόνες που έχουν χάσει το νόημά τους. Το καθήκον αποκτά αξία, όταν συνοδεύεται από σκέψη και ουσιαστικό σκοπό.

Ο  φανανάφτης ζει σε έναν πλανήτη που γυρίζει πολύ γρήγορα –ακριβώς όπως η ψηφιακή μας ζωή. Αντιπροσωπεύει τον εθισμό μας στην αδιάκοπη χρήση κινητού, στην ασταμάτητη κατανάλωση περιεχομένου (infinite scrolling) και την τυφλή εμπιστοσύνη στους αλγόριθμους. Εκτελούμε ψηφιακές εντολές, ελέγχουμε ειδοποιήσεις συνεχώς, έχουμε τυφλή εμπιστοσύνη στους αλγορίθμους και γινόμαστε «δούλοι» της τεχνολογικής ρουτίνας. Η βελτιστοποίηση των ψηφιακών συστημάτων δημιουργεί ακριβώς αυτούς τους μικρούς, ατέρμονους κύκλους προσοχής. Τα social media μάς εκπαιδεύουν στη βιασύνη. Το συνεχές «τσεκάρισμα», το «ένα ακόμη βίντεο», το «ένα ακόμη scroll». Είμαστε οι επιβάτες των υπερταχειών που βροντάνε, χωρίς να ξέρουμε πού πάμε.

6. Ο Γεωγράφος: Από τα βιβλία στους αλγορίθμους. Η γνώση χωρίς βίωμα. Στον έκτο πλανήτη, ο Μικρός Πρίγκιπας συναντά έναν γεωγράφο που καταγράφει βουνά, ποτάμια και θάλασσες σε μεγάλα βιβλία. Δεν βγαίνει από το γραφείο του για να εξερευνήσει, αλλά βασίζεται στις πληροφορίες και αποδείξεις  άλλων, σε «γνώση» δεύτερου χεριού, χωρίς βιωμένη εμπειρία, χωρίς πραγματική εξερεύνηση/ζωή. Αρνείται να καταγράψει το τριαντάφυλλο του Μικρού Πρίγκιπα, επειδή είναι εφήμερο. Τότε ο Μικρός Πρίγκιπας συνειδητοποιεί πόσο ευάλωτο είναι το αγαπημένο του λουλούδι. Η ιστορία αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στη συσσώρευση πληροφοριών και την ουσιαστική γνώση. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τον κόσμο μέσα από βιβλία και περιγραφέςž χρειάζεται να τον βιώνουμε. Παράλληλα, μας υπενθυμίζει ότι τα πρόσκαιρα πράγματα μπορεί να είναι τα πιο πολύτιμα.

Το ψηφιακό σύμπαν επιτρέπει στον άνθρωπο να γνωρίζει άπειρες πληροφορίες, χωρίς να έχει πραγματική/βιωμένη εμπειρία. Η γνώση, όμως, δεν είναι το ίδιο με τη σοφία. Τα μοντέλα γλωσσών «γνωρίζουν» τα πάντα, χωρίς να έχουν ζήσει τίποτα. Παράγουν περιγραφές, συμβουλές και ιστορίες βασισμένες σε δεδομένα άλλων. Ο άνθρωπος μοιράζεται απόψεις και «εμπειρίες», χωρίς να τις έχει βιώσει πραγματικά,  αναπαράγοντας απλώς αυτό που διάβασε ή είδε online.

ΙV. Η ευφυΐα των μηχανών και η σοφία της καρδιάς

Ο Μικρός Πρίγκιπας του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ, αν και γράφτηκε σε μια εποχή χωρίς κοινωνικά δίκτυα και Τεχνητή Νοημοσύνη, παραμένει ένα βαθιά επίκαιρο έργο. Οι έξι πλανήτες που επισκέπτεται ο μικρός ήρωας λειτουργούν σαν καθρέφτες της σύγχρονης ψηφιακής πραγματικότητας. Η δίψα για εξουσία, η ανάγκη για επιβεβαίωση, η εξάρτηση, η εμμονή με τους αριθμούς, η μηχανική υπακοή και η γνώση χωρίς εμπειρία δεν εξαφανίστηκαν. Απλώς απέκτησαν νέες ψηφιακές μορφές. Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, μήπως γίναμε κι εμείς κάτοικοι των έξι πλανητών; Ίσως, τελικά, ο μεγαλύτερος κίνδυνος της ψηφιακής εποχής δεν είναι να γίνουν οι μηχανές ολοένα πιο έξυπνες, αλλά να ξεχάσουμε εμείς όσα μας κάνουν ανθρώπους. Γιατί, ακόμη και σε έναν κόσμο γεμάτο οθόνες και αλγορίθμους, το σημαντικότερο δεν είναι πόσα γνωρίζουμε ή πόσα μπορούμε να κάνουμε, αλλά τι αξίζει να αγαπάμε, να φροντίζουμε και να προστατεύουμε. Και ίσως αυτό να είναι το πιο επίκαιρο μήνυμα του Εξυπερύ: να αξιοποιούμε την ευφυΐα των μηχανών, χωρίς να χάνουμε τη σοφία της καρδιάς. Τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι πόσο έξυπνες γίνονται οι μηχανές, αλλά πόσο ανθρώπινοι παραμένουμε εμείς σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο ψηφιακός.