Ρωξάνδρα Στούρτζα και Ιωάννης Καποδίστριας, Σοφία Τρικούπη και Θεόδωρος Δεληγιάννης: Δύο ιστορίες αγάπης χωρίς κοινό αύριο | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

 

 Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου 

 

Ι. Το τίμημα του χρέους: Ρωξάνδρα Στούρτζα, Ιωάννης Καποδίστριας και η γέννηση της Ελλάδας

Το βιβλίο Το Πικρό ποτήρι: Ο Καποδίστριας, η Ρωξάνδρα και η Ελλάδα της Λένας Διβάνη κινείται παράλληλα σε δύο επίπεδα: την πολιτική πορεία του Ιωάννη Καποδίστρια και τη βαθιά αλλά ανεκπλήρωτη σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα. Ο Καποδίστριας με τη Στούρτζα γνωρίζονται στο περιβάλλον της ρωσικής αυλής όπου ο Καποδίστριας υπηρετεί ως υπουργός του τσάρου Αλέξανδρου Α΄, στις αρχές του 19ου αιώνα. Η Ρωξάνδρα είναι κυρία επί των τιμών της αυτοκράτειρας Ελισάβετ και αδελφή του Αλέξανδρου Στούρτζα, στενού συνεργάτη του Καποδίστρια. Ο Ιωάννης Καποδίστριας απαρνείται τον βαθύ συναισθηματικό του δεσμό με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα, προτάσσοντας το εθνικό καθήκον έναντι της προσωπικής ευτυχίας. Ως Κυβερνήτης, προσπαθεί να συγκροτήσει κράτος από τα ερείπια της Επανάστασης (διοίκηση, οικονομία, παιδεία), αλλά έρχεται σε σφοδρή σύγκρουση με τοπικά συμφέροντα. Απομονωμένος πολιτικά και προσωπικά, πίνει το «πικρό ποτήρι» της αποστολής του, η οποία σφραγίζεται με τη δολοφονία του στο Ναύπλιο το 1831.

ΙΙ. Ανάμεσα σε δύο κόσμους: Σοφία, Χαρίλαος και ο απαγορευμένος Δεληγιάννης

Το βιβλίο Γυναίκα από Βελούδο του Φρέντυ Γερμανού αφηγείται τη ζωή της Σοφίας Τρικούπη (1838–1916), της δυναμικής και καλλιεργημένης αδελφής του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη, μέσα στο πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της Ελλάδας του 19ου αιώνα. Αφοσιωμένος «φύλακας άγγελος» του αδελφού της, η Σοφία διευθύνει το πολιτικό τους σαλόνι στην Αθήνα ως «σκιώδης» πρωθυπουργός. Η ζωή της αλλάζει όταν γνωρίζει στο Λονδίνο τον Θεόδωρο Δεληγιάννη, γύρω στο 1862, όταν ο Δεληγιάννης είχε πάει εκεί για να διερευνήσει τις βρετανικές προθέσεις σχετικά με το ελληνικό στέμμα. Η σχέση τους εξελίσσεται, αλλά ο Δεληγιάννης αναδεικνύεται στον σημαντικότερο πολιτικό αντίπαλο του Χαρίλαου Τρικούπη. Έτσι, η Σοφία βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο άνδρες που εκπροσωπούν διαφορετικούς πολιτικούς και ιδεολογικούς κόσμους. Το βιβλίο παρακολουθεί την πολιτική διαδρομή του Χαρίλαου Τρικούπη — τις αντιπαραθέσεις, τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του, την πτώχευση του 1893 και τον θάνατό του στις Κάννες το 1896 — με την προσωπική ιστορία της Σοφίας να εξελίσσεται μέσα σε αυτή την ταραγμένη περίοδο.

ΙΙΙ. Ανάμεσα στο τεκμήριο και τον μύθο: Στούρτζα-Καποδίστριας- vs Τρικούπη-Δεληγιάννης

Η σχέση της Ρωξάνδρα Στούρτζα με τον Ιωάννη Καποδίστρια έχει εξαιρετικά στέρεη βάση πρωτογενών γραπτών πηγών: πλήθος αλληλογραφίας αποτυπώνουν το απόγειο της συναισθηματικής και πνευματικής τους επικοινωνίας, όπως τα απομνημονεύματα της Στούρτζα, όπου η ίδια  καταγράφει τη διαδρομή της σχέσης τους, δίνοντας τη δική της οπτική για τις συναντήσεις και τις αποφάσεις τους, η αλληλογραφία του Καποδίστρια με τον πατέρα του, όπου αναφέρεται με σεβασμό και διακριτικότητα στη Ρωξάνδρα. Η προσέγγιση του δεσμού τους γίνεται μέσα από τις φωνές των ίδιων των ιστορικών υποκειμένων και όχι αποκλειστικά μέσω της μεταγενέστερης μνήμης.

Η σχέση της Σοφίας Τρικούπη με τον Θεόδωρο Δεληγιάννη είναι λογοτεχνική/μυθιστορηματική ανασύνθεση του Φρέντυ Γερμανού στο βιβλίο του Γυναίκα από βελούδο. Οι ιστορικές παρουσιάσεις μιλούν για φημολογούμενο ειδύλλιο ή για «φανταστική εξιστόρηση» του έρωτα. Η αφήγηση έγινε δημοφιλής ακριβώς επειδή διαθέτει τέλεια δραματική δομή: το πρότυπο του «Ρωμαίου και Ιουλιέτας» (οι οικογένειες  «Μοντέγοι» και «Καπουλέτοι»), ο ένας από τη Ρούμελη και ο άλλος από τον Μοριά.

Και μια πολύ σημαντική διαφορά ως προς την ιστορική αλήθεια είναι ότι οι δύο ερωτικές ιστορίες δεν διαθέτουν την ίδια τεκμηριωτική βάση ούτε έχουν συγκροτηθεί με τον ίδιο τρόπο στη συλλογική μνήμη. Στην περίπτωση Στούρτζα-Καποδίστρια, η Ιστορία έχει διασώσει τις ίδιες τις φωνές των προσώπων μέσα από την επιστολική τους επικοινωνία. Ο έρωτας αφήνει ο ίδιος γραπτά ίχνη. Στην περίπτωση Τρικούπη–Δεληγιάννη, η λογοτεχνία καλείται σε μεγάλο βαθμό να δώσει φωνή στα κενά της Ιστορίας. Ο έρωτας ανασυντίθεται, κυρίως, εκ των υστέρων. Τελικά, και στις δύο περιπτώσεις μεσολαβεί η ερμηνεία: άλλο είναι το ιστορικό τεκμήριο και άλλο η μεταγενέστερη αφήγηση που το μετατρέπει σε ιστορία ενός «μεγάλου έρωτα».

ΙV. Δύο έρωτες στη σκιά της Ιστορίας: Προσωπικές επιλογές και ιστορικές διαδρομές

Ιωάννης Καποδίστριας: Το τίμημα του καθήκοντος - Σοφία Τρικούπη: Το τίμημα της αφοσίωσης. Ο Καποδίστριας δεν φαίνεται απλώς να θυσιάζει τον έρωτά του για την Ελλάδα, αλλά να έχει εξαρχής ιεραρχήσει το καθήκον πάνω από την προσωπική ευτυχία. Η στάση αυτή συμβολίζεται στο δαχτυλίδι με την πεταλούδα και τα καμένα από τη φλόγα φτερά που έδωσε στη Ρωξάνδρα, όπου αποτυπώνει την εικόνα ενός έρωτα που υποχωρεί μπροστά στο καθήκον. Αντίστοιχα, η «Σονάτα του Αποχαιρετισμού» του Μπετόβεν, που συνδέεται με τον αποχωρισμό του από τη Ρωξάνδρα, προσδίδει στην επιλογή του σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα. Έτσι, ο Καποδίστριας παρουσιάζεται όχι ως άνθρωπος που η μοίρα χώρισε από την αγαπημένη του, αλλά ως άνθρωπος που επέλεξε συνειδητά το καθήκον, αποδεχόμενος το προσωπικό τίμημα. Στη μυθιστορηματική αφήγηση του Φρέντυ Γερμανού, η Σοφία δεν «θυσιάζει» απλώς τον έρωτά της για τον Δεληγιάννη. Επιλέγει την αφοσίωση στον Χαρίλαο, στην οικογένεια και στον κόσμο με τον οποίο έχει ταυτίσει τη ζωή της. Καθώς ο Δεληγιάννης είναι ο μεγάλος πολιτικός αντίπαλος του αδελφού της, ο έρωτας μετατρέπεται σε σύγκρουση ανάμεσα στην προσωπική επιθυμία και την οικογενειακή πίστη. Έτσι, η Σοφία δεν απαρνείται μόνο έναν έρωτα, αλλά και μια διαφορετική εκδοχή της ζωής της, περισσότερο προσωπική και αυτόνομη.

Ρωξάνδρα και Σοφία: πέρα από τους άνδρες της ζωής τους. Η Ρωξάνδρα Στούρτζα και η Σοφία Τρικούπη αποτελούν δύο διαφορετικές μορφές γυναικείας παρουσίας σε έναν ανδροκρατούμενο πολιτικό κόσμο. Μορφωμένες και καλλιεργημένες, βρίσκονται κοντά στην εξουσία χωρίς να κατέχουν θεσμική θέση: η Ρωξάνδρα αναπτύσσει κοινωνική και φιλελληνική δράση στο ευρωπαϊκό και ρωσικό περιβάλλον και η Σοφία δρα στο πολιτικό περιβάλλον του Χαρίλαου Τρικούπη. Και οι δύο, επομένως, υπερβαίνουν τον ρόλο της «γυναίκας δίπλα σε έναν ισχυρό άνδρα», διεκδικώντας με διαφορετικούς τρόπους παρουσία, επιρροή και προσωπική φωνή.

Το προσωπικό τίμημα της Ιστορίας. Και οι δύο ερωτικές ιστορίες συνδέουν στενά την προσωπική ζωή με τη μεγάλη Ιστορία, αλλά αποκτούν διαφορετική συμβολική λειτουργία. Στην περίπτωση Στούρτζα-Καποδίστρια, το καθήκον προβάλλεται ως αξία ανώτερη από την προσωπική επιθυμία και η παραίτηση από τον έρωτα ενισχύει την εικόνα του αφοσιωμένου πολιτικού. Στην περίπτωση Σοφίας Τρικούπη–Δεληγιάννη, η πολιτική αντιπαλότητα εισβάλλει στην ιδιωτική ζωή και εμποδίζει την προσωπική ευτυχία. Στην πρώτη περίπτωση, η ιστορία λειτουργεί ως εξύμνηση του πολιτικού προσώπου και της αυτοθυσίας του. Αντίθετα στη δεύτερη, η ιστορία μπορεί να διαβαστεί ως καταγγελία ενός πολιτικού συστήματος που συνθλίβει τις ανθρώπινες σχέσεις. Και οι δύο, ωστόσο, θέτουν το ίδιο ερώτημα: πόσο χώρο αφήνει τελικά η Ιστορία στον άνθρωπο και στην προσωπική του ευτυχία;

Δύο γυναίκες, διαφορετικές επιλογές ζωής. Μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη Ρωξάνδρα Στούρτζα και τη Σοφία Τρικούπη αφορά τη στάση τους απέναντι στον γάμο. Η Ρωξάνδρα παντρεύτηκε το 1816 τον Albert Cajetan von Edling, διατηρώντας στη μνήμη της τον βαθύ δεσμό με τον Καποδίστρια, ενώ η Σοφία παρέμεινε ανύπαντρη, χωρίς να δημιουργήσει δική της οικογένεια. Οι δύο γυναίκες ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αγάπησε περισσότερο από την άλλη ή ότι ο γάμος και η αγαμία καθόρισαν την προσωπική τους ολοκλήρωση.

Έμφυλη οπτική: Γυναίκες της Ιστορίας ή γυναίκες των ανδρών της Ιστορίας; Η Ρωξάνδρα Στούρτζα και η Σοφία Τρικούπη έμειναν γνωστές, κυρίως, μέσα από τη σχέση τους με ισχυρούς άνδρες: η πρώτη ως η αγαπημένη του Καποδίστρια και η δεύτερη ως η αδελφή του Χαρίλαου και αγαπημένη του Δηλιγιάννη. Αυτή η έμφυλη ασυμμετρία αποκαλύπτει την τάση της Ιστορίας να προσδιορίζει τις γυναίκες μέσα από τους άνδρες, υποβαθμίζοντας την αυτόνομη παρουσία τους. Παρότι και οι δύο κινήθηκαν κοντά στα κέντρα της πολιτικής και διπλωματικής εξουσίας, δεν διέθεταν ισότιμη πρόσβαση στους θεσμούς της εποχής τους. Παράλληλα, η ανάδειξη των «μεγάλων ερώτων» τους δημιουργεί ένα παράδοξο: τις διασώζει από τη λήθη, αλλά κινδυνεύει να τις εγκλωβίσει ξανά στη σκιά των ανδρών. Μια σύγχρονη έμφυλη ανάγνωση, επομένως, οφείλει να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από το «ποιον αγάπησαν;» στο «ποιες υπήρξαν, πώς έδρασαν και ποια θέση διεκδίκησαν μέσα στην Ιστορία;».

V. Ερωτήματα που μένουν ανοιχτά…

·      Τι θα είχε συμβεί αν οι δύο άνθρωποι είχαν επιλέξει διαφορετικά;

·      Ποιος από τους δύο έρωτες είναι πιο τραγικός;

·      Τι κάνουμε, όταν η καρδιά μας θέλει κάτι που η ζωή δεν μπορεί να μας δώσει;

·      Ποιος είναι τελικά ο μεγαλύτερος έρωτας: εκείνος που ζήσαμε ή εκείνος που δεν προλάβαμε να ζήσουμε;

·      Τι συμβαίνει, όταν ένας άνθρωπος θεωρεί ότι υπάρχει κάτι σημαντικότερο από την προσωπική του ευτυχία;

·      Γιατί η ελληνική ιστορία τρέφεται από ανεκπλήρωτους έρωτες;

·      Ποια είναι η Ρωξάνδρα, αν την αποδεσμεύσουμε από τον χαρακτηρισμό «μεγάλος έρωτας του Καποδίστρια»;

·      Ποια είναι η Σοφία, αν πάψουμε να τη βλέπουμε ως «αδελφή του Χαρίλαου» και «αγαπημένη του Δηλιγιάννη»;

·      Η μνήμη διασώζει έναν έρωτα ή τον μεταμορφώνει;

·      Τι καθορίζει περισσότερο μια ζωή: όσα επιλέξαμε ή όσα απαρνηθήκαμε;

·      Πού τελειώνει το καθήκον προς την οικογένεια ή την πατρίδα και πού αρχίζει η αυτοκαταστροφή του ατόμου;

·      Τι επιθυμεί η ίδια η γυναίκα, τι σκέφτεται, τι επιλέγει, τι δημιουργεί και ποια ίχνη αφήνει ανεξάρτητα από τους άνδρες της ζωής της;

·      Και, τελικά, ποιος γράφει την ιστορία ενός ανεκπλήρωτου έρωτα: εκείνοι που τον έζησαν, εκείνοι που τον θυμήθηκαν ή εμείς που εξακολουθούμε να τον αφηγούμαστε;

VΙ. Οι δύο έρωτες που έμειναν «στη μέση»

Το βαθύτερο κοινό στοιχείο των δύο ιστοριών (Ρωξάνδρα Στούρτζα και Ιωάννης Καποδίστριας, Σοφία Τρικούπη και Θεόδωρος Δεληγιάννης) είναι ότι ο έρωτας δεν μετατρέπεται ποτέ σε κοινή ζωή. Παραμένει η αίσθηση μιας ζωής που θα μπορούσε να είχε υπάρξει, αλλά δεν πραγματοποιήθηκε. Υπάρχουν σχέσεις που δεν κρίνονται από τη διάρκειά τους ούτε από το αν οδήγησαν σε μια κοινή ζωή, αλλά από το αποτύπωμα που άφησαν στους ανθρώπους και στη μνήμη. Ακριβώς επειδή οι σχέσεις αυτές δεν ολοκληρώθηκαν, παρέμειναν κατά κάποιον τρόπο ανοιχτές. Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η ιδιαίτερη δύναμη των ανεκπλήρωτων ερώτων: δεν μας συγκινούν μόνο για όσα συνέβησαν, αλλά κυρίως για όσα θα μπορούσαν να είχαν συμβεί. Και όσο παραμένει αναπάντητο το ερώτημα «τι θα είχε γίνει αν είχαν επιλέξει διαφορετικά;», οι ιστορίες τους εξακολουθούν να ζουν — όχι μόνο στην Ιστορία και στη λογοτεχνία, αλλά και στη φαντασία κάθε αναγνώστη/στριας.

Περισσότερες πληροφορίες για τα βιβλία, θα βρείτε εδώ

Το πικρό ποτήρι, εκδόσεις Πατάκη

Γυναίκα από βελούδο, εκδόσεις Κάκτος

Γυναίκα από βελούδο, εκδόσεις Διόπτρα