Βιβλιοκριτική: "Το Ζοργκ - Μια ιστορία απληστίας και φόνου που οδήγησε στην κατάργηση της δουλείας" της Siddharth Kara | Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Το Ζοργκ 

Μια ιστορία απληστίας και φόνου που οδήγησε στην κατάργηση της δουλείας
Συγγραφέας: Siddharth Kara
Μετάφραση: Στέλιος Χουρμουζιάδης
Ημερομηνία έκδοσης: 10/2026
ISBN: 978-618-01-6615-6
Σελίδες: 320 

Εκδόσεις: Ψυχογιός

 Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Το βιβλίο αυτό είναι ένα ταξίδι ανακάλυψης της αλήθειας γύρω από το τι συνέβη πάνω στο δουλεμπορικό πλοίο «Ζοργκ» τις τελευταίες μέρες του 1781 και μαζί ένα χρονικό για τις ιστορικές συνέπειες που ακολούθησαν. Εκατομμύρια σκλάβων θα ελευθερώνονταν τελικά , γιατί το «Ζοργκ» έδειξε στον κόσμο για πρώτη φορά ότι το δουλεμπόριο του Ατλαντικού ήταν ένα ηθικά έκπτωτο σύστημα απληστίας και βίας, μια μάστιγα ανυπολόγιστης φρίκης κατά των λαών της Αφρικής. Παρήγαγε, επίσης, τρομερό πλούτο για τους δουλέμπορους που χρηματοδοτούσαν τα πάνω από σαράντα χιλιάδες ταξίδια διάπλου του Ατλαντικού από τις αρχές του 1500.

Χρειάστηκε περίπου ένας αιώνας μέχρι να αναπτυχθεί το διατλαντικό δουλεμπόριο, από τη στιγμή που τα πρώτα ευρωπαϊκά πλοία αποπειράθηκαν να πλεύσουν νότια, κατά τη διάρκεια της Εποχής των Εξερευνήσεων. Τα νερά στα ανοιχτά των ακτών της Δυτικής Αφρικής φάνηκαν να είναι  αρχικώς απροσπέλαστα για τα ευρωπαϊκά πλοία, μέχρις ότου οι Πορτογάλοι κατασκεύασαν την καραβέλα, ένα τρικάταρτο πλοίο με ένα τριγωνικό πανί που επέτρεπε στο πλοίο να αλλάζει πορεία πιο αποτελεσματικά, ανάλογα με τον άνεμο. Οι καραβέλες μετέφεραν τους Ευρωπαίους για πρώτη φορά πέρα από τις Κανάριους Νήσους και, περί τα τέλη του 15^ου αιώνα, οι Πορτογάλοι είχαν κάνει τον περίπλου ολόκληρης της αφρικανικής ηπείρου και είχαν φτάσει στην Ινδία. Αλλά και οι Ισπανοί εξερευνητές στράφηκαν προς τη θάλασσα, και μάλιστα, ιδίως έπειτα από την προσπάθεια του Χριστόφορου Κολόμβου να βρει, το 1492, μια συντομότερη παράκαμψη από δυτικά προς την Ινδία.

Ύστερα από αυτούς τους αρχικούς αναγνωριστικούς πλόες στο Νότιο Ημισφαίριο, η Ισπανία και η Πορτογαλία υπέγραψαν τη Συνθήκη της Τοσδεσίγιας, το 1494, μνημονεύοντας ένα διάταγμα του Πάπα Αλέξανδρου ΣΤ΄, σύμφωνα με το οποίο όλα τα εδάφη 2.000 χιλιόμετρα δυτικά των Νήσων του Πράσινου Ακρωτηρίου θα ανήκαν στην Ισπανία και όλα τα εδάφη ανατολικά από εκείνη τη γραμμή θα ήταν της Πορτογαλίας, συμπεριλαμβανομένης  της Αφρικής.

Οι Πορτογάλοι δεν άργησαν, αφότου έφτασαν στη Δυτική Αφρική, να ιδρύσουν φυτείες ζαχαροκάλαμου σε ακατοίκητα νησιά που είχε επισκεφτεί και το «Ζοργκ».Προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες σε εργατικά χέρια σε εκείνες τις φυτείες, οι Πορτογάλοι οικοδόμησαν ένα δίκτυο δουλεμπορικών προκεχωρημένων φυλακίων από τη σημερινή Λιβερία ως την Γκαμπόν. Ονόμασαν εκείνη την περιοχή Γκινέ (Γουινέα). Από τις ακτές της Γουινέας ως τις εκβολές του ποταμού Κονγκό, οι Πορτογάλοι εκμεταλλεύονταν τα υφιστάμενα συστήματα δουλείας στην Αφρική, ούτως ώστε να μπορούν να γεμίσουν τις φυτείες  τους στα κοντινά νησιά με δούλους.

Οι Ισπανοί ίδρυσαν τις δικές τους φυτείες ζάχαρης σε διάφορα νησιά της Καραϊβικής και στην παράκτια Νότια Αμερική. Είχαν μεγάλη δυσκολία να βρουν κατάλληλο εργατικό δυναμικό για να δουλέψει στις φυτείες, κυρίως επειδή είχαν αποδεκατίσει τους αυτόχθονους πληθυσμούς. Το 1518 ο βασιλιάς Κάρολος Ε΄ διέταξε να γίνει εισαγωγή τεσσάρων χιλιάδων σκλάβων από την Αφρική στα εδάφη της Ισπανίας στην Καραϊβική.  Καθώς η Αφρική ανήκε στους Πορτογάλους σύμφωνα με τη συνθήκη του 1494, ήταν εκείνοι που άρχισαν να στέλνουν Αφρικανούς στις ισπανικές αποικίες.

Έτσι άρχισε η εποχή του διατλαντικού δουλεμπορίου.

Οι Πορτογάλοι είχαν σχεδόν το μονοπώλιο του διατλαντικού δουλεμπορίου μέχρις ότου δημιουργηθεί η Ολλανδική Εταιρεία Δυτικών Ινδιών, το 1621.Μέσα σε δύο δεκαετίες, οι Ολλανδοί είχαν καταλάβει τα περισσότερα από τα πορτογαλικά προκεχωρημένα φυλάκια στις ακτές της Γουινέας και πήραν τη θέση των Πορτογάλων ως προμηθευτές σκλάβων των Ισπανών. Οι Ολλανδοί ίδρυσαν, επίσης,  φυτείες ζαχαροκαλάμου στην Καραβαϊκή, συμπεριλαμβανομένης μίας στο μικροσκοπικό νησί του Αγίου Ευσταθίου, το οποίο θα διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στο πώς το «Ζοργκ» έπεσε σε βρετανικά χέρια.

Οι Βρετανοί είχαν την πρώτη επαφή τους με Αφρικανούς σκλάβους στη διάρκεια ενός θαλασσινού ταξιδιού τους το 1555, με πλοίαρχο τον Τζον Λοκ, τον προπροπάππο του ομώνυμου φιλοσόφου του Διαφωτισμού. Ο πλοίαρχος Λοκ βγήκε στη στεριά στην Αφρική ,περίπου στη σημερινή Γκάνα, και επέστρεψε με χρυσάφι, ελεφαντόδοντο και ορισμένους μαύρους σκλάβους .

Οι Άγγλοι από τη δεκαετία του 1620 άρχισαν να εποικίζουν τα νησιά παραγωγής ζάχαρης στην Καραϊβική. Το 1655 κατέλαβαν το νησί της Τζαμάικα ς από τους Ισπανούς και το μετέτρεψαν σε μια από τις μεγαλύτερες και πιο επικερδείς αποικίες παραγωγής ζάχαρης στον κόσμο. Χάρη στη ζάχαρη, το 1773 οι βρετανικές εισαγωγές μόνο από την Τζαμάικα είχαν πενταπλάσια αξία από συνδυαστικά τις εισαγωγές από τις δεκατρείς αμερικανικές αποικίες.

Με την οικονομία των φυτειών της να ανθεί, η Αγγλία έγινε η κυρίαρχη δύναμη ενός παγκοσμιοποιημένου «τριγωνικού εμπορίου». Τα βρετανικά δουλεμπορικά πλοία εξορμούσαν στην Αφρική, αντάλλασσαν εμπορεύσιμα προϊόντα για σκλάβους , τους μετέφεραν σαν ζώα στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, πουλούσαν τους επιζώντες για χρήματα που τα χρησιμοποιούσαν για να αγοράσουν ζάχαρη, ρούμι, μελάσα, βαμβάκι, καπνό και ίντιγκο (φυσική μπλε βαφή), προϊόντα όλα της δουλείας, και μετέφεραν αυτά τα αγαθά πίσω στην Αγγλία,  προκειμένου να τα πουλήσουν για κέρδος, γεγονός που έκανε τους Βρετανούς δουλέμπορους να πλουτίζουν και να μπορούν να χρηματοδοτήσουν τα επόμενα τριγωνικά τους θαλασσινά ταξίδια.

Το βρετανικό δουλεμπόριο ήταν «το Ελντοράντο της εποχής», και η μόνη δύναμη πάνω στη Γη που θα μπορούσε να ανακόψει τη λειτουργία του θα ήταν, τελικά, το ξέσπασμα της Αμερικανικής Επανάστασης του 1775.

Μια σειρά από αλυσιδωτές συνέπειες της Αμερικανικής Επανάστασης θα έφερνε το «Ζοργκ» στα χέρια ενός βρετανικού πληρώματος που επάνδρωνε το δουλεμπορικό πλοίο από το Λίβερπουλ «Γουίλιαμ». Ήταν αυτοί οι άνθρωποι που διέπραξαν την προμελετημένη μαζική δολοφονία των σκλάβων οι οποίοι ήταν πάνω στο «Ζοργκ», με τα αστέρια μοναχά να είναι μάρτυρες αυτού του εγκλήματος .Κατά σύμπτωση μόνο, οι πράξεις τους αυτές έμελλε να αποκαλυφθούν στα μάτια όλου του κόσμου κατά τη διάρκεια μιας δικαστικής διαμάχης ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Υφίσταται δε άμεση σχέση αιτιότητας μεταξύ της δημόσιας αποκάλυψης των φόνων στο «Ζοργκ» και του πρώτου κινήματος κατάργησης της δουλείας στην Αγγλία.

«Η κατάργηση της δουλείας στη βρετανική επικράτεια», σημείωνε ο σπουδαίος υπέρμαχος της κατάργησης της δουλείας Φρέντερικ Ντάγκλας, «σήμαινε, ουσιαστικά, την κατάργηση της δουλείας και στην Αμερικανική επικράτεια και, εντέλει, την κατάργηση της δουλείας των Νέγρων παντού». Θα χρειάζονταν πολλές δεκαετίες έως ότου το εγχείρημα αυτό ολοκληρωθεί, αλλά το «Ζοργκ» ήταν το πρώτο αδιάσειστο επιχείρημα κατά της δουλείας. Αποτέλεσε εκείνο το ένα δουλεμπορικό πλοίο που πρωτοστάτησε στον αγώνα εκ μέρους όλων των υπολοίπων.

Το 1780, το πλοίο «Ζοργκ» απέπλευσε από την Ολλανδία με προορισμό τη Δυτική Αφρική και από εκεί την Καραϊβική. Υπήρξε έλλειψη νερού στο δουλεμπορικό πλοίο, διότι από λάθος εξέλαβαν στις 28 Νοεμβρίου 1780 την Τζαμάϊκα ως την Ισπανιόλα, οπότε τους έβγαλε εκτός πορείας. Παράλληλα συνέβησαν απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα. Ένα ταξίδι έξι εβδομάδων έγινε…δεκαοκτώ εβδομάδες. Όλοι τους φοβόντουσαν ότι θα πέθαιναν από έλλειψη νερού, οπότε ο καπετάνιος διέταξε τους ναύτες να ρίξουν τους σκλάβους αλυσοδεμένους στον ωκεανό, ξεκινώντας από γυναίκες και παιδιά, για να επιζήσουν οι υπόλοιποι. Εκατόν τριάντα δύο συνάνθρωποι πετάχτηκαν ζωντανοί στον ωκεανό…

Η περίπτωση των σκλάβων δε διέφερε σε τίποτε από το να είχαν ριφθεί άλογα στη θάλασσα…

Η έλλειψη νερού ήταν συνέπεια λάθους, άγνοιας και ατοπήματος.

Τα φρικιαστικά γεγονότα που ακολούθησαν στο μοιραίο του ταξίδι ήταν πρωτοφανή και στάθηκαν αφορμή να αλλάξει για πάντα η πορεία της Ιστορίας.

Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα συγκλονιστικό νομικό δράμα στο ανώτατο δικαστήριο της Αγγλίας, που έφερε στο προσκήνιο, για πρώτη φορά, έννοιες όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μπορεί όλο αυτό το επεισόδιο να ήταν μια υπόθεση απληστίας, φονικής απάτης. Ίσως κάτι τέτοιο ήταν και το σύνολο του διατλαντικού δουλεμπορίου, και το «Ζοργκ» το είχε, επιτέλους, αποκαλύψει…

Το «Ζοργκ» είχε  αποκαλύψει το «ασύλληπτο μακελειό» της δουλείας στο σύνολο της κοινωνίας .

Ο Άγγλος πλοιοκτήτης του δουλεμπορικού «Ζοργκ», Γουίλιαμ Γκρέγκον, από απληστία, στράφηκε κατά της ασφαλιστική εταιρείας Γκίλμπερτ, ότι έπρεπε να αποζημιωθεί για τους σκλάβους, που ρίξανε στη θάλασσα, βάση του ναυτικού νόμου περί απόρριψης φορτίου στη θάλασσα…

Η ρίψη των σκλάβων στη θάλασσα ήταν μια πράξη «απόλυτης ανάγκης» για τον πλοιοκτήτη και εμπίπτει στον νόμο περί ναυτικής ασφάλισης, στη βάση της κοινής αβαρίας. Οι Αφρικανοί, σύμφωνα με τον Γκρέγκον, ήταν ιδιοκτησία και όχι άνθρωποι…

Όμως οι Αφρικανοί ήταν άνθρωποι, όχι ιδιοκτησία και περιουσία…

Μια υπόθεση που έθεσε ένα απλό αλλά βαθύ ερώτημα: Ήταν οι Αφρικανοί που βρίσκονταν στο πλοίο άνθρωποι ή εμπόρευμα; Ήταν οι σκλαβωμένοι Αφρικανοί άνθρωποι ή ζώα;

Οι δικηγόροι των ασφαλιστών υποστήριζαν τα αντίθετα και ότι δεν είχαν καμία υποχρέωση να καταβάλουν αποζημίωση.

Ο κόμης του Μάνσφιλντ, Πρόεδρος του δικαστηρίου, εκφώνησε την απόφαση να γίνει επανεξέταση και επανεκδίκαση της υπόθεσης στις 22 Μαΐου 1783. Η πρόταση για επανεκδίκαση είχε αποκαλύψει την αποκρουστική φύση του βρετανικού δουλεμπορίου. Αν οι ασφαλιστές μπορούσαν να επιτύχουν μια ευνοϊκή απόφαση, ο Γκράνβιλ Σαρπ θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει για να πιέσει ακόμη περισσότερο για την κατάργηση της δουλείας.

Στις δίκες που επακολούθησαν αναδείχτηκε αυτό το τραγικό γεγονός . Αυτή η μακροχρόνια διαδικασία αποκάλυπτε τα άδυτα του δουλεμπορίου στη δημόσια σφαίρα , για να τα δει όλος ο κόσμος.

Η συζήτηση για έναν νόμο για την πλήρη απαγόρευση του δουλεμπορίου άνοιξε κατά την κοινοβουλευτική περίοδο της Αγγλικής Βουλής του Ιανουαρίου 1807.

Μια τεράστια εξέγερση σκλάβων στην Τζαμάικα το 1831 ήταν αφορμή να αρχίσει η συζήτηση για το νομοσχέδιο για την πλήρη κατάργηση της δουλείας που άρχισε το 1833. Το νομοσχέδιο για την κατάργηση του Δουλεμπορίου υπερψηφίστηκε και κατέστη νόμος της Αγγλίας στις 28 Αυγούστου 1833.Χρειάστηκαν σχεδόν δύο δεκαετίες ακόμη και ένας αιματηρός Εμφύλιος Πόλεμος στην Αμερική, για να κερδίσουν την ελευθερία τους οι σκλάβοι της Αμερικής, στις 31 Ιανουαρίου 1865.

Οι πνιγμένοι σκλάβοι βρήκαν υπερασπιστές τους, που πίεζαν για την κατάργηση της δουλείας και του δουλεμπορίου, και ήταν  οι παρακάτω: Γκράνβιλ Σαρπ, Ολάουντα Εκουιάνα, πρώην σκλάβος, Τζέιμς Κέλσαλ, ο αιδεσιμότατος Πίτερ Πέκαρντ, Τόμας Κλάρκσον, Κουάκεροι, Άντονι Μπένεζετ, Κουγκοάνο, μια δράκα ηγετών της Αγγλικανικής Εκκλησίας, Αγγλίδες γυναίκες, Γουίλιαμ Γουίλμπερφορς, Τζέιμς Στίβεν, Ελίζαμπεθ Χέιρικ, Τζ.Τέρνερ, Φρέντερικ Ντάγκλας, Γουίλιαμ Λόιντ Γκάρισον, Τζέιμς Ράμσεϊ κ.α.

Ποτέ δε θα μπορέσει να υπάρξει πλήρης απολογισμός του τιμήματος που πλήρωσαν σε ζωές εκατομμύρια Αφρικανοί κατά την περίοδο του διατλαντικού δουλεμπορίου.

Υπάρχει, όμως, το «Ζοργκ»: ένα καταραμένο πλοίο, ένα φριχτό ταξίδι, μια κορυφαία πράξη απανθρωπιάς, που μιλάει για όλους τους…

Ο επιτυχημένος συγγραφέας και φιναλίστ του Βραβείου Pulitzer, Σιντάρτ Κάρα, ανασυνθέτει το ταξίδι του «Ζοργκ», φωτίζει τις ζωές και τις μοίρες των ανθρώπων που βρίσκονταν σε αυτό και φέρνει στο προσκήνιο τη μυστηριώδη μορφή που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αποκάλυψη της αλήθειας και, τελικά, στην κατάργηση της δουλείας.

Αυτό το εντυπωσιακό, καθηλωτικό βιβλίο για ένα διαβόητο γεγονός που συνέβη πριν από σχεδόν δυόμισι αιώνες φέρνει στο φως πλήθος νέων στοιχείων που γενιές ιστορικών είχαν παραβλέψει. Το περιστατικό που περιγράφεται δεν ήταν απλώς ακόμα μία θηριωδία πάνω σε ένα δουλεμπορικό πλοίο εν πλω, ήταν η σπίθα που συνέβαλε στην ανάφλεξη του μεγαλύτερου κινήματος ανθρωπίνων δικαιωμάτων όλων των εποχών.

Με στιβαρή αφήγηση και ακλόνητη τεκμηρίωση, το «Ζοργκ» αναδεικνύει ένα από τα σκοτεινότερα κεφάλαια της Ιστορίας και συνθέτει ένα πορτρέτο που στοιχειώνει τον αναγνώστη για καιρό αφού κλείσει το βιβλίο…

Το πολύ καλό αυτό  βιβλίο  διαβάζεται σαν θρίλερ!

Διαβάστε το.

 

Ο ΣΙΝΤΑΡΤ ΚΑΡΑ είναι Αμερικανός συγγραφέας, ερευνητής και ακτιβιστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έχει γράψει πολλά βιβλία και άρθρα για τη δουλεία και την παιδική εργασία, μεταξύ των οποίων το μπεστ σέλερ των New York Times και φιναλίστ για το Βραβείο Pulitzer, Cobalt Red. Επίσης, το βιβλίο του Sex Trafficking έχει τιμηθεί με το Βραβείο Frederick Douglass κι έχει μεταφερθεί στον κινηματογράφο.  Ο ίδιος έχει διδάξει σε σπουδαία πανεπιστήμια όπως το Χάρβαρντ, το Μπέρκλεϊ και το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ. Μοιράζει τον χρόνο του μεταξύ Λονδίνου και Λος Άντζελες.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο: εδώ