Η ποιητική της Αλεξάνδρειας: Από την καβαφική ποίηση στη σύγχρονη στιχουργική δημιουργία | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Στην Αλεξάνδρεια, που κουβαλάμε μέσα μας ως μνήμη και συναίσθημα…

Στον Κ.Π. Καβάφη, που μάς έμαθε ότι η πόλη δεν είναι τόπος αλλά τοπίο ψυχής...

Στον Άρη Δαβαράκη και την Ευανθία Ρεμπούτσικα, για τη σύγχρονη φωνή στον αιώνιο καβαφικό ψίθυρο... 

Στους Αλεξανδρινούς που είναι βαθιά ριζωμένη μέσα τους ως οικογενειακή αφήγηση και «μυστικός χάρτης ταυτότητας»... 

 

Ι. Αλεξάνδρεια: ένας μυστικός χάρτης ταυτότητας

Η Αλεξάνδρεια δεν είναι μια απλή γεωγραφική συντεταγμένη, μια απλή χαρτογραφική αναφορά. Είναι οικογενειακή μνήμη, μέσα από αφηγήσεις, ιστορίες και προσωπικές μαρτυρίες, που μεταβιβάστηκαν από γενιά σε γενιά. Είναι  βίωμα έμμεσο, αλλά βαθιά ριζωμένο.  Για μένα η Αλεξάνδρεια είναι ένας «μυστικός χάρτης» ταυτότητας, ένα εσωτερικό τοπίο, ένας ουρανός που έμαθα να φαντάζομαι. Η πόλη που αγάπησα, πριν ακόμη αποκτήσει απτή μορφή και τη γνωρίσω. Και όταν, σε μεταγενέστερο χρόνο, τη συνάντησα -είτε με φυσική παρουσία είτε μέσα από τη σκέψη- η εμπειρία μου δεν ήταν μια πρώτη γνωριμία, αλλά η αίσθηση μιας βαθιάς επιστροφής.

Το παρόν άρθρο επιχειρεί να διερευνήσει και να φωτίσει τη σχέση ανάμεσα στο τραγούδι «Αλεξάνδρεια» (Στίχοι: Άρης Δαβαράκης,  Μουσική: Ευανθία Ρεμπούτσικα. Πρώτη εκτέλεση: Γιάννης Κότσιρας) με ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη. Μέσα από τη διακειμενική αυτή σχέση και την αναζήτηση των κοινών νοημάτων θα αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο η σύγχρονη στιχουργική γραφή αναπλαισιώνει καβαφικά θέματα και ανανεώνει τη σημασία της Αλεξάνδρειας. Γιατί η Αλεξάνδρεια, ως ένας από τους πιο  πολυσημικούς και πολυδιάστατους τόπους της νεοελληνικής γραμματείας, δεν είναι απλώς αντικείμενο καλλιτεχνικής αναπαράστασης, αλλά  τρόπος να κατανοούμε τον εαυτό μας, τη δική μας ταυτότητα.

ΙΙ. Μια ανάγνωση του τραγουδιού «Αλεξάνδρεια»

Ο Αλεξανδρινός ο καθαρός ο ουρανός
στον έρωτα είναι σαν διαμάντι ανθεκτικός
κι όπως καθρεφτίζεται στη θάλασσα ζεστός
λες γιασαλάμ να κι ένας άξιος μισθός

Βρε γιασαλάμ πού να το φανταστώ
τόσο γλυκό το φθινόπωρο αυτό
τούτος ο ουρανός ο φθινοπωρινός
είναι ο αυθεντικός ο αλεξανδρινός

Το ένα μου λιμάνι είναι δυτικό
το άλλο το παλιό ανατολικό
έχω αεροδρόμιο στο βοριά
κι ένα αρχαίο φάρο προς το νοτιά

Ναι ο ουρανός ο καθαρός ο αυθεντικός
στην Αλεξάνδρεια είναι τόσο ανθεκτικός
που όταν σκάει το κύμα δυνατά στο Κάιτ Μπέι
παντάν παντάν βρε γιασαλάμ ο έρωτας λέει

Γιασαλάμ θα πει τόσα χώρεσα
που το δαίμονά μου συγχώρεσα
για όλα του τα πάθη τα άγρια
γιασαλάμ θα πει Αλεξάνδρεια

ΙΙΙ. Διακειμενικές διαδρομές και συναντήσεις: Η σύγχρονη στιχουργία σε συνομιλία με τον Κ. Π. Καβάφη

1η και 2η στροφή: Ο ουρανός ως καθρέφτης της ψυχής

Ο «αλεξανδρινός ουρανός» δεν είναι απλώς ένα μετεωρολογικό, φυσικό φαινόμενο, δεν είναι γεωγραφικός. Αντίθετα, παρουσιάζεται «καθαρός, ανθεκτικός, ζεστός, αυθεντικός» —«στον έρωτα είναι σαν διαμάντι». Ο έρωτας δεν είναι εύθραυστος, παροδικός, ρομαντικά αδύνατος, αλλά, αποκτώντας την ιδιότητα του διαμαντιού, είναι διαυγής, δεν θολώνει και αντέχει στον χρόνο, στις δοκιμασίες, στις πιέσεις. Τα προσδιοριστικά επίθετα «αλεξανδρινός» και «αυθεντικός» δίνει στην πόλη ένα βαθύτερο πολιτισμικό νόημα, συνδέοντάς την με μνήμες, ρίζες, ιστορία. Μια πόλη που υπήρξε σημείο συνάντησης και σταυροδρόμι λαών, πολιτισμών, ποίησης, μνήμης. Η πόλη γίνεται καθρέφτης της καρδιάς. Όσα ζει κανείς στην πόλη αυτή, οι εμπειρίες που κουβαλά δεν ξεθωριάζουν, δεν είναι εφήμερες, αλλά χαράσσονται μέσα του με τη δύναμη και την αξία ενός πολύτιμου λίθου. Ένας τέτοιος ουρανός, που δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει, καθρεφτίζεται στη θάλασσα, δημιουργώντας μια εσωτερική συμφωνία και αρμονία.

Το φθινόπωρο συνήθως το συνδέουμε με τη μελαγχολία. Εδώ, όμως, γίνεται «τόσο γλυκό», πράγμα που δηλώνεται με μια αίσθηση έκπληξης («πού να το φανταστώ»). Δεν συμβολίζει το πέρασμα του χρόνου και τη δύση της ζωής, αλλά την ωριμότητα, την πληρότητα και τη συμφιλίωση με τον εαυτό.

Η φράση «λες γιασαλάμ να κι ένας άξιος μισθός» δεν έχει οικονομική έννοια, αλλά ηθική και πνευματική. Το «γιασαλάμ», ως ανατολίτικο επιφώνημα θαυμασμού, αποτελεί αυθόρμητη αναφώνηση, επιβράβευση της ζωής και έκσταση θαυμασμού μπροστά στο μεγαλείο της φύσης. Είναι η στιγμή της έκστασης (από το εξ-ίσταμαι), όταν η λογική σταματά, όταν ο άνθρωπος βγαίνει για λίγο από τον εαυτό του, όταν ξεκινά η αισθητική απόλαυση και γίνεται ένα με το φως. Μια δήλωση μετριοπάθειας πως κάτι ανώτερο από το μικρό μας «εγώ» ορίζει το τοπίο. Είναι ο «άξιος μισθός» του ανθρώπου που έπαψε να κυνηγά το αύριο και στάθηκε να θαυμάσει το παρόν, να βυθιστεί στη γαλήνη του «εδώ και τώρα». Είναι η δικαίωση της ζωής.

Ο «καθαρός» και «ανθεκτικός» ουρανός λειτουργεί ως μεταφορά της εσωτερικής ακεραιότητας που χαρακτηρίζει πολλά από τα πρόσωπα της καβαφικής ποίησης. Οι ήρωες του Καβάφη διατηρούν την αξιοπρέπειά τους παρά τις δοκιμασίες και τις αντιφάσεις της ζωής τους. Τα στοιχεία που συγκροτούν τον ηθικό κόσμο του Καβάφη είναι η ψυχική αντοχή, η αξιοπρέπεια, η προσήλωση στις προσωπικές αρχές.

Ο «καθαρός», «ζεστός», «ανθεκτικός» αλεξανδρινός ουρανός μετατρέπεται σε σύμβολο διαχρονικότητας και αντοχής. Με ανάλογο τρόπο, η Αλεξάνδρεια του Καβάφη είναι ο τόπος που μένει στη μνήμη, την ιστορία και την ποιητική καβαφική δημιουργία.

·         Κ.Π. Καβάφης, «Θερμοπύλες»: «Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των / όρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες. / Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·»

·         Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά»: «Του μέλλοντος οι μέρες στέκοντ’ εμπροστά μας / σα μια σειρά κεράκια αναμμένα — / χρυσά, ζεστά, και ζωηρά κεράκια».

·         Κ.Π. Καβάφης, «Αλεξανδρινοί βασιλείς»: «Η μέρα ήτανε ζεστή και ποιητική, / ο ουρανός ένα γαλάζιο ανοιχτό »

·         Κ.Π. Καβάφης, «Θάλασσα του πρωϊού»: «Εδώ ας σταθώ. Κι ας δω κι εγώ την φύσι λίγο. / Θάλασσας του πρωιού κι ανέφελου ουρανού / λαμπρά μαβιά, και κίτρινη όχθη· όλα / ωραία και μεγάλα φωτισμένα».

3^η στροφή: Η υβριδική ταυτότητα της Αλεξάνδρειας

Η διπλή αναφορά στα λιμάνια (δυτικό και ανατολικό),  το αεροδρόμιο στον Βορρά και ο αρχαίος φάρος στον Νότο αποτυπώνουν την υβριδική ταυτότητα της Αλεξάνδρειας, μιας πόλης-σταυροδρόμι, που γεφυρώνει τους κόσμους, που αγκαλιάζει όλες τις  κατευθύνσεις, όλες τις κουλτούρες, όλες τις ιστορίες. Ο Βορράς με το αεροδρόμιο συμβολίζει τη φυγή, την αναχώρηση, την ταχύτητα, σε αντίστιξη με τον Νότο και τον παλιό φάρο που θυμίζει τη ρίζα, το παρελθόν, το φως που καθοδηγεί.

Ο Αλεξανδρινός άνθρωπος κουβαλά μέσα του τη νηφάλια, καθαρή δυτική λογική και την ήρεμη ανατολίτικη παραδοχή της μοίρας. Η πόλη, ως πολυφωνία, ως μίξη, ως κράμα, ως πολιτισμική συνύπαρξη, δεν χωρά σε ένα καλούπι. Ένα βαθιά καβαφικό στοιχείο, καθόσον ο Καβάφης ζει ανάμεσα σε κόσμους, γλώσσες, πολιτισμούς, επιθυμίες. Η Αλεξάνδρεια του Καβάφη είναι η πόλη από την οποία δεν ξεφεύγεις ποτέ, γιατί είναι μέσα σου.

·         Κ.Π. Καβάφης, «Εν πόλει της Οσροηνής»: «Είμεθα ένα κράμα εδώ· Σύροι, Γραικοί, Αρμένιοι, Μήδοι».

·         Κ.Π. Καβάφης, «Η πόλις»: «Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θά βρεις άλλες θάλασσες. / Η πόλις θα σε ακολουθεί».

4η στροφή: Το Κάιτ Μπέι ως τόπος μνήμης και συμβολισμού

Το Κάιτ Μπέι, το σημείο όπου βρισκόταν ο αρχαίος Φάρος, είναι το οχυρό που δέχεται τα χτυπήματα της θάλασσας. Το κύμα που σκάει δυνατά δεν είναι απειλή.  Είναι ρυθμός καρδιακός, παλμός που αποδίδεται με την ονοματοποιία «παντάν παντάν» Και μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο έρωτας μιλάει, όχι με λόγια, αλλά με ρυθμό.  Ένας έρωτας που είναι ορμητικός σαν το κύμα, αλλά δεν καταστρέφει, επειδή συμπλέει με τον ρυθμό της φύσης και με έναν ουρανό που είναι «αυθεντικός» και «ανθεκτικός».

Το Κάιτ Μπέι και ο αρχαίος φάρος λειτουργούν συμβολικά και τουριστικά, δηλώνοντας τη συνέχεια της μνήμης μέσα από τη διαχρονικότητα της πόλης. Έτσι και στον Καβάφη, η ιστορία δεν είναι φόντο· είναι ζωντανός οργανισμός που διαμορφώνει την ανθρώπινη στάση.

Η Αλεξάνδρεια του Καβάφη, η πολύβουη και αδιάκοπα ζωντανή πόλη, χαρακτηριστικό σκηνικό της ποιητικής του, βρίσκει στο τραγούδι τον ρυθμό «παντάν παντάν» των κυμάτων. Ο έρωτας είναι ζωτική παλμικότητα της ίδιας της πόλης. Μέσα από αυτή τη κορύφωση της δημιουργικής αναστάτωσης γεννιέται το «γιασαλάμ», το οποίο συμφιλιώνει αισιόδοξα τα πάθη και τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης που χωρά η Αλεξάνδρεια. Ο καβαφικός έρωτας δεν αποδίδεται ως μια στιγμιαία συναισθηματική έξαρση και έκρηξη. Αφήνει ανεξίτηλο σημάδι  στην ανθρώπινη ύπαρξη. Εγγράφεται στη μνήμη και γίνεται ρυθμός ζωής που διαπερνά τον άνθρωπο και εναρμονίζεται με τον φυσικό κόσμο.

·         Κ.Π. Καβάφης, «Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ.»: «Και τέλος πάντων, να, τραβούμ’  εμπρός».

·         Κ. Π. Καβάφης, «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον»: «Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ’, / ακουσθεί αόρατος θίασος να περνά… / Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος, / αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει».

·         Κ. Π. Καβάφης, «Το 31 π.Χ. στην Αλεξάνδρεια»: «… Αλλ’ η μεγάλη οχλοβοή, / κι οι μουσικές, κι οι παρελάσεις πού αφήνουν ν’ ακουσθεί… / Τι είναι η τρέλλα αυτή;»

·         Κ. Π. Καβάφης, «Ηδονή»: «Χαρά και μύρο της ζωής μου η μνήμη των ωρών  / που ηύρα και που κράτηξα την ηδονή ως την ήθελα».

5η στροφή: Η Αλεξάνδρεια ως τόπος λύτρωσης και εσωτερικής συμφιλίωσης

Η φράση «Γιασαλάμ θα πει τόσα χώρεσα / που το δαίμονά μου συγχώρεσα» δηλώνει τη χωρητικότητα της ψυχής (συγχωρώ = δίνω χώρο), την ψυχική ωρίμανση.  Η συγχώρεση προϋποθέτει επίγνωση, είναι πράξη αυτογνωσίας, δεν είναι αδυναμία. Και ο δαίμονας δεν έχει σκοτεινή μυθολογική έννοια, αλλά είναι οι ανθρώπινες αδυναμίες, οι παλιές εκδοχές του εαυτού μας, οι εσωτερικές μας αντιθέσεις, τα λάθη. Και είναι «πάθη άγρια», έντονα και όχι ήπια συναισθήματα, αλλά ίσως οριακά βιώματα.

Ο καταληκτικός στίχος «γιασαλάμ θα πει Αλεξάνδρεια» είναι και ο πιο συγκλονιστικός. Η Αλεξάνδρεια παύει να είναι γεωγραφικό πλαίσιο. Είναι ο τόπος που μπορεί να αγκαλιάσει τα πάθη, τις αντιφάσεις, το παρελθόν και τις μνήμες μας. Η πόλη δεν είναι πια τοπίο, είναι ψυχική κατάσταση. Το «γιασαλάμ» είναι το επιστέγασμα αυτής της πνευματικής αρχοντιάς και γίνεται η κορύφωση αυτής της εσωτερικής ευγένειας. Μια λέξη που επικυρώνει το βίωμα, όπως το «αμήν» επιβεβαιώνει μια εσωτερική, βαθιά αλήθεια και ολοκληρώνει μια προσευχή.

Ο Καβάφης «χωράει» μέσα στην ποίησή του ολόκληρο τον κόσμο: τους Έλληνες, τους Ρωμαίους, τους Βυζαντινούς, τους σύγχρονούς του. Σε πολλά ποιήματά του, ο Καβάφης μιλά για τα πάθη, τις απολαύσεις και τις ενοχές, υιοθετώντας έναν τόνο ειρωνικής επίγνωσης απέναντι σε αυτά. Η μνήμη των παθών, ο παλιός εαυτός με τις πληγές και τις αντιφάσεις του δεν είναι βάρος. Οι ήρωες του Καβάφη αποδέχονται τα όριά τους και προσπαθούν να ζήσουν με αξιοπρέπεια μέσα στις ατέλειές τους και  στις αδυναμίες τους. Η ωριμότητά τους  δεν είναι να αλλάξουν τον εαυτό σου, αλλά να τον αγκαλιάσουν.

·         Κ.Π. Καβάφης, «Τα επικίνδυνα»: «Δυναμωμένος με θεωρία και μελέτη, / εγώ τα πάθη μου δεν θα φοβούμαι σα δειλός. / Το σώμα μου στες ηδονές θα δώσω, / στες απολαύσεις τες ονειρεμένες,».

·         Κ.Π. Καβάφης, «Στο σπίτι της Ψυχής»: «Μέσα στο Σπίτι της Ψυχής γυρίζουνε τα Πάθη».

·         Κ.Π. Καβάφης, «Εκόμισα εις την Τέχνη»: «Κάθομαι και ρεμβάζω.   Επιθυμίες κ’ αισθήσεις / εκόμισα εις την Τέχνην—   κάτι μισοειδωμένα,  πρόσωπα ή γραμμές·   ερώτων ατελών / κάτι αβέβαιες μνήμες.   Aς αφεθώ σ’ αυτήν».

·         Κ. Π. Καβάφης, «Όσο μπορείς»: «Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις, / τούτο προσπάθησε τουλάχιστον  / όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις».

ΙV. Επιλογικές σκέψεις

Η ανάγνωση του τραγουδιού «Αλεξάνδρεια» κατέδειξε ότι η σύγχρονη στιχουργική δημιουργία συνομιλεί δημιουργικά με τον ποιητικό κόσμο του Καβάφη. Η Αλεξάνδρεια του τραγουδιού είναι η ίδια με αυτή του Καβάφη: μια πόλη-σταυροδρόμι, μια πόλη-μνήμη, μια πόλη-συναίσθημα. Μια πόλη που εξακολουθεί να ζει όχι μόνο μέσα από το υλικό της αποτύπωμα, τους δρόμους και τα μνημεία της, αλλά, κυρίως, μέσα από τη συλλογική μνήμη, την τέχνη και τις προσωπικές ιστορίες και αφηγήσεις αυτών που εξακολουθούν να την αναζητούν. Για όσους, μάλιστα, φέρουν την Αλεξάνδρεια ως οικογενειακή καταγωγή ή ως κληρονομημένη μνήμη, η πόλη παραμένει κάτι περισσότερο από τόπος. Μετατρέπεται σε στοιχείο ταυτότητας, σε πολιτισμική παρακαταθήκη και σε έναν διαρκή εσωτερικό τόπο επιστροφής.