Ο καινούργιος χρόνος μιλά ποιητικά

 

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Ι. Η Πρωτοχρονιά ως ποιητικό σύμβολο μετάβασης και αναγέννησης

Η Πρωτοχρονιά, αυτή η μεταίχμια και συμβολική καμπή του χρόνου, δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή ημερολογιακού αριθμού, αλλά μια φωτεινή και ελπιδοφόρα στιγμή, μια βαθιά ανθρώπινη και πνευματική στιγμή παύσης, απολογισμού και επανεκκίνησης. Ανάμεσα στον χρόνο που φεύγει και σε εκείνον που έρχεται, ο άνθρωπος στέκεται για λίγο ακίνητος, γεμάτος μνήμες, προσδοκίες και ευχές. Στην ελληνική λογοτεχνία και παράδοση αποτελεί μια κομβική στιγμή οντολογικής μετάβασης. Είναι το χρονικό σημείο όπου το παρελθόν συναντά το μέλλον, και η φθορά του χρόνου δίνει τη θέση της στην υπόσχεση της ανανέωσης και της αναγέννησης. Η ποίηση, ως ευαίσθητος δέκτης των συλλογικών και προσωπικών μας συναισθημάτων, αποτυπώνει με ιδιαίτερη δύναμη αυτή τη μετάβαση από το παλιό στο νέο.

Στα ακόλουθα παρατιθέμενα ποιήματα των Δημήτρη Μανθόπουλου, Κ. Καλλοναίου, Ε. Νέγρη, Αθανάσιου Κόκκινου και Γεωργίου Βερίτη, η έλευση του νέου χρόνου αποτυπώνεται ως μια βαθιά ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής να αποτινάξει το βάρος του παλιού και να αναζητήσει το φως. Μέσα από διαφορετικές ποιητικές φωνές,  εποχές και υφολογικές προσεγγίσεις, αναδύεται ένα κοινό πλέγμα νοημάτων που αναδεικνύει τη δύναμη της νέας χρονιάς να εμπνέει και να μεταμορφώνει. Αρχικά, παρατίθενται τα ποιήματα και ακολουθεί η ανάλυση που φωτίζει τις ομοιότητες και τις διαφοροποιήσεις τους, αποκαλύπτοντας τον ενιαίο άξονα που τα συνδέει.

 

ΙΙ. Στο κατώφλι του χρόνου: ποιητικές μαρτυρίες

Δημήτρης Μανθόπουλος, «Πρωτοχρονιάτικο»
Βράδυ της Πρωτοχρονιάς,
έξω κρύο και χιονιάς
και βοριάς σφυρίζει.
Στο τραπέζι το στρωτό,
τ’ αναμμένο θυμιατό
ευωδιές σκορπίζει.

*          *          *

Μ’ αγωνία τα παιδιά
κι ανυπόμονη καρδιά,
κάποιον καρτερούμε:
Ασπρομάλλη, γελαστό,
μ’ ένα σάκο γεμιστό,
που θα μοιραστούμε.

*          *          *

Το ρολόι μας γυρνά
κι ο βοριάς λυσσομανά.
Τι κακοκαιρία!
Θε μου, κάνε να βιαστεί
μην τυχόν κι αποκλειστεί
μες την Καισαρεία.

 

Κ. Καλλοναίου, «Πρωτοχρονιά»

- Αρχιμηνιά! Καλή χρονιά! Καλώς τον άρχοντά μας,

πόχει την τύχην αδερφή και την καρδιά του πλούτος!

- Βάνω το πόδι το δεξί κι όλα δεξά να πάνε!

- Σπάσε το ρόδι τ’ άλικο στη μαλλιαρή την πέτρα,

πιες απ’ τ’ αμίλητο νερό της κρυσταλλένιας βρύσης,

σκόρπα τα φύλλα της ελιάς, πες της καρδιάς τραγούδια!

- Ωσάν την πέτρα με ριζά η αγάπη να ριζώσει,

ξόρκι τ’ αμίλητο νερό νάν’ στο κακό το μάτι,

και σαν το ρόδι μ’ αγαθά το σπίτι να γιομίσει!

 

Ε. Νέγρη, «Ξημέρωμα Πρωτοχρονιάς»

Το χιόνι πέφτει από ψηλά,

ξημέρωσε Πρωτοχρονιά,

και γέμισαν οι κλώνοι.

Ο Άι Βασίλης τη νυχτιά,

φέρνει τα δώρα στα παιδιά,

που τραγουδούν ακόμη.

*          *          *

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά,

σε κάθε σπίτι και γωνιά,

για να χαρούνε όλοι.

Και με τη νέα τη χρονιά,

υγεία, αγάπη και χαρά,

να ’ρθει στη χώρα όλη.

 

Αθανάσιος Κόκκινος, «Πρωτοχρονιά»
Ο Άι Βασίλης έρχεται
με γέλια και με δώρα.
Καινούριος χρόνος έφτασε
μ’ ελπίδες και χαρά.

*          *          *

Ο άλλος χρόνος γέρασε
και φεύγει μακριά μας.
Σαν όνειρο επέρασε
με την Πρωτοχρονιά.

*          *          *

Ο Άι Βασίλης έρχεται
καινούριος χρόνος έφτασε.
Ο άλλος χρόνος γέρασε
σαν όνειρο επέρασε.

*          *          *

Όλοι μαζί πάλι, παιδιά
Ήλθ’ η χρυσή, καλή χρονιά.
Γιορτάστε την Πρωτοχρονιά
με μια καρδιά και με χαρά.

 

Γεώργιος Βερίτης (Αλέξανδρος Γκιάλας), «Καινούργιος χρόνος»
Καινούριος χρόνος πάλι ξημερώνει
και σβήνεται και χάνεται ο παλιός
μαζί του να σβηστούνε όλοι οι πόνοι
το δάκρυ μας, η λύπη, ο στεναγμός.

*          *          *

Καινούργιος χρόνος πάλι ξημερώνει
και λάμπει ο σκοτισμένος ουρανός
μ’ ελπίδες ο Θεός να τον χρυσώνει
και νάν’ ευτυχισμένος και καλός.

*          *          *

Ελάτε να γυρίσουμε και πάλι
στην πίστη του Χριστού σαν αδελφοί
και ο χρόνος ο καινούργιος θα μας βγάλει
στης δόξας την ολόφωτη κορυφή.

*          *          *

Χριστέ μεγαλοδύναμε Θεέ μας
Χριστέ γεμάτε αγάπη και στοργή
χαρούμενο το χρόνο χάρισέ μας
και δώσε την ειρήνη σου στη γη.

 

ΙΙΙ. Από το παλιό στο νέο: Σύμβολα ανανέωσης στα πρωτοχρονιάτικα ποιήματα

Στα ανωτέρω επιλεγμένα ποιήματα, η Πρωτοχρονιά δεν προσεγγίζεται απλώς ως ένα εορταστικό γεγονός, αλλά ως ένας συλλογικός σταθμός ελπίδας, μια τελετουργία αναγέννησης: μια υπόσχεση χαράς, μια πρόσκληση ενότητας, μια αναλαμπή πίστης που φωτίζει την ανθρώπινη καρδιά.

Η ανάλυση που ακολουθεί επιχειρεί, μέσα από την ποικιλότητα φωνών, εποχών και ύφους, να επισημάνει το κοινό νήμα: την πίστη και την αισιοδοξία ότι κάθε νέα αρχή είναι μια «χρυσή» αφετηρία που φέρνει μαζί της την υπόσχεση ενός καλύτερου αύριο. Ας εξετάσουμε προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο κάθε ποιητής αξιοποιεί εικόνες, σύμβολα και παραδόσεις, προκειμένου να κατανοήσουμε βαθύτερα πώς η Πρωτοχρονιά μετατρέπεται σε σύμβολο αλλαγής, ελπίδας και ανανέωσης.

1) Η Πρωτοχρονιά ως μεταίχμιο χρόνου: Και στα πέντε ποιήματα, η Πρωτοχρονιά δεν παρουσιάζεται ως ένα απλό ημερολογιακό ορόσημο, αλλά ως ένα ουσιαστικό σύνορο, ένα κατώφλι ανάμεσα σε αντιθετικές καταστάσεις.

α) Στο ποίημα του Δ. Μανθόπουλου, το σκηνικό τοποθετείται στη νύχτα της παραμονής. Η φύση παρουσιάζεται εχθρική και απειλητική. Ωστόσο, σε έντονη αντίθεση, το εσωτερικό του σπιτιού αποπνέει θαλπωρή και πνευματικότητα. Στο κέντρο βρίσκεται η αγωνιώδης προσμονή των παιδιών για τον Άγιο Βασίλη, σύμβολο ελπίδας και υπόσχεσης. Η αλλαγή βρίσκεται «προ των πυλών». Έτσι, η Πρωτοχρονιά είναι μια στιγμή αναμονής, μια παύση πριν την αναγέννηση, όπου το παρόν κρατά την ανάσα του. β) Στο ποίημα του Κ. Καλλοναίου, το πέρασμα στον νέο χρόνο αποκτά έντονα τελετουργικό χαρακτήρα, μέσα από τα λαϊκά έθιμα (το δεξί, το σπάσιμο του ροδιού, το αμίλητο νερό). Η κοινότητα μέσω των συμβόλων και των ευχών επιχειρεί να επηρεάσει το μέλλον και να εξασφαλίσει την ευνοϊκή είσοδο στον καινούργιο χρόνο. γ) Στο ποίημα της Ε. Νέγρη, η Πρωτοχρονιά προβάλλεται, κυρίως, ως στιγμή έναρξης και ανανέωσης, μέσα από την εικόνα του «ξημερώματος», που είναι ένα μεταβατικό χρονικό σημείο, αφού δεν είναι ούτε νύχτα ούτε πλήρης ημέρα.  δ) Στο ποίημα του Αθ. Κόκκινου, το μεταίχμιο του χρόνου δηλώνεται ρητά και καθαρά μέσα από την αντίθεση παλιού και νέου χρόνου. ε) Στο ποίημα του Γ. Βερίτη, η μετάβαση από τον παλιό στον νέο χρόνο δηλώνεται με σαφήνεια και βαρύτητα και παράλληλα διαγράφονται ο πόνος, η λύπη και ο στεναγμός. Μια στιγμή κάθαρσης και τελετουργικής διάστασης, όπου ο άνθρωπος, μέσω της πίστης, εναποθέτει τις ελπίδες του στον Θεό.

Συνδετικός άξονας όλων των ποιημάτων είναι ότι ο χρόνος δεν κυλά απλώς, δεν παρουσιάζεται ως κάτι ουδέτερο ή μηχανικό. Ο χρόνος μεταμορφώνεται και το μέλλον προβάλλει ως υπόσχεση φωτός, ελπίδας και ανανέωσης.

2) Ο χρόνος ως ανθρώπινη εμπειρία, όχι ως μέτρηση: Και στα πέντε ποιήματα, ο χρόνος βιώνεται ως καθαρά ανθρώπινη εμπειρία, άρρηκτα συνδεδεμένη με το συναίσθημα. Έχει απογυμνωθεί από τον μαθηματικό του χαρακτήρα και σχετίζεται με εσωτερικές μεταβολές και καταστάσεις.

α) Στο ποίημα του Δ. Μανθόπουλου, ο χρόνος παρουσιάζεται ως έντονη βιωματική εμπειρία προσμονής και ανυπομονησίας. Η αναμονή του Άγιου Βασίλη μετατρέπει τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς σε στιγμή ψυχικής έντασης. β) Στο ποίημα του Κ. Καλλοναίου, ο χρόνος αποκτά τελετουργικό χαρακτήρα, φορτίζεται συμβολικά, βιώνεται και νοηματοδοτείται, μέσα από τα πρωτοχρονιάτικα έθιμα, ως εμπειρία τύχης, ευλογίας και προστασίας. γ) Στο ποίημα της Ε. Νέγρη, το ξημέρωμα της Πρωτοχρονιάς συνδέεται με τη συλλογική χαρά και τις κοινές ευχές. Η αντίληψη του χρόνου αγκαλιάζει ολόκληρη την κοινότητα, είναι εξωστρεφής και κοινωνική και όχι ατομική. δ) Στο ποίημα του Αθ. Κόκκινου, ο χρόνος αποκτά ανθρώπινα χαρακτηριστικά και προσωποποιείται. Ο παλιός χρόνος είναι μια φθαρμένη, κουρασμένη ύπαρξη που ολοκληρώνει τον κύκλο της και αποχωρεί. Αντίθετα, ο νέος χρόνος παρουσιάζεται με όρους συναισθηματικούς, με ελπίδες, χαρά και προσδοκίες που τον συνοδεύουν. ε) Στο ποίημα του Γ. Βερίτη, ο χρόνος αποκτά βαθιά υπαρξιακή σημασία και γίνεται όχημα ηθικής και πνευματικής αναγέννησης. Ο παλιός χρόνος χάνεται μαζί με τον πόνο και τη λύπη, ενώ ο νέος χρόνος προσλαμβάνεται ως θεϊκό δώρο, φορτισμένο με ελπίδα, πίστη και προσευχή.

Συνδετικός άξονας όλων των ποιημάτων είναι ότι η Πρωτοχρονιά φορτίζει τον χρόνο με συναισθηματικό και υπαρξιακό περιεχόμενο. Ο χρόνος δεν σηματοδοτεί την εναλλαγή ενός έτους, αλλά μια ψυχική μεταβολή και γίνεται βιωματική κατάσταση ως προς τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντικρίζει τη ζωή.

3) Η συλλογικότητα ως αντίβαρο στην αβεβαιότητα του νέου χρόνου. Και στα πέντε ποιήματα, η μετάβαση από τον παλιό στον νέο δεν είναι ποτέ ατομική ή μοναχική. Αντίθετα, παρουσιάζεται ως βαθιά συλλογική και ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει μόνος το πέρασμα του χρόνου, αλλά το βιώνει μαζί με τους άλλους (οικογένεια, σπίτι, γειτονιά, έθνος). Με αυτόν τον τρόπο, η κοινότητα λειτουργεί ως απαραίτητο αντίβαρο στην αβεβαιότητα του μέλλοντος.

α) Στο ποίημα του Δ. Μανθόπουλου, η οικογένεια συγκεντρώνεται γύρω από το στρωμένο τραπέζι και το αναμμένο θυμιατό, περιμένοντας με αγωνία τον Άγιο Βασίλη. Αυτό το οικογενειακό «μαζί» νικάει την κακοκαιρία και την αβεβαιότητα της νύχτας. β) Στο ποίημα του Κ. Καλλοναίου, η Πρωτοχρονιά αποκτά ζωή μέσα από λαϊκά έθιμα που προϋποθέτουν κοινή συμμετοχή και οι ευχές, που ξορκίζουν το κακό και καλωσορίζουν το καλό, δεν απευθύνονται σε ένα μόνο άτομο, αλλά στο σπίτι ολόκληρο. γ) Στο ποίημα της Ε. Νέγρη, η συλλογικότητα διευρύνεται πέρα από το σπίτι, σε ολόκληρη την κοινωνία. Το ξημέρωμα της Πρωτοχρονιάς δεν είναι ιδιωτική στιγμή, αλλά κοινή γιορτή για «υγεία, αγάπη και χαρά», δημιουργώντας ένα προστατευτικό δίχτυ απέναντι στην αβεβαιότητα του μέλλοντος. δ) Στο ποίημα του Αθ. Κόκκινου, ο νέος χρόνος δεν έρχεται για ένα μόνο άτομο, αλλά για όλους μαζί. Η κοινή συμμετοχή στη γιορτή, η χαρά και τα γέλια χρειάζονται την παρουσία των άλλων για να γίνουν πλήρη. ε) Στο ποίημα του Γ. Βερίτη, η συλλογικότητα αποκτά πνευματικό βάθος και μετατρέπει την Πρωτοχρονιά σε κοινή πορεία προς της «δόξας την ολόφωτη κορυφή». Η προσευχή για ειρήνη στη γη δεν είναι προσωπική, αλλά συλλογική έκκληση και παράκληση.

Συνδετικός άξονας όλων των ποιημάτων είναι ότι η ελπίδα για τον νέο χρόνο δεν πηγάζει από ατομική δύναμη ή βεβαιότητα, αλλά από το «μαζί». Η Πρωτοχρονιά λειτουργεί ως γιορτή ενότητας, που συνδέει τους ανθρώπους (οικογένεια, γειτονιά, έθνος, ακόμη και πιστούς) απέναντι στην εγγενή αβεβαιότητα του μέλλοντος.

4) Η ευχή ως ποιητικός λόγος. Και στα πέντε ποιήματα, οι ευχές είναι ντυμένες με ποιητική μορφή. Ο λόγος γίνεται ενεργή πράξη, δίνει φωνή στις βαθύτερες επιθυμίες της ανθρώπινης ψυχής και, με σχεδόν μαγική επίκληση, στοχεύει να αλλάξει την πραγματικότητα.

α) Στο ποίημα του Δ. Μανθόπουλου, η ευχή εισχωρεί ως επίκληση: «Θε μου, κάνε να βιαστεί / μην τυχόν κι αποκλειστεί / μες την Καισαρεία», δείχνοντας ότι ο λόγος μπορεί να παρέμβει στο πεπρωμένο. β) Στο ποίημα του Κ. Καλλοναίου, ολόκληρη η δομή βασίζεται σε ευχές και επίκληση του καλού. Οι ποιητής ενεργοποιεί τις ευχές, τις θέτει σε ισχύ, ξορκίζοντας το κακό και καλώντας το καλό. γ) Στο ποίημα της Ε. Νέγρη, η ευχή είναι άμεση και καθολική, επεκτείνεται σε κάθε σπίτι και σε ολόκληρη τη χώρα. Η φράση της τριάδας «υγεία, αγάπη και χαρά» λειτουργεί σαν ξόρκι, που επιδιώκει να γίνει αληθινή μέσα από την ίδια τη δύναμη της έκφρασής της. δ) Στο ποίημα του Αθ. Κόκκινου, η ευχή μεταμορφώνεται σε κάλεσμα και προτροπή γιορτής. Ο ποιητής δεν περιγράφει, αλλά δημιουργεί εορταστική ατμόσφαιρα και καλεί τον αναγνώστη να συμμετάσχει. ε) Στο ποίημα του Γ. Βερίτη, η ευχή γίνεται προσευχή. Ο ποιητής απευθύνεται απευθείας στον Θεό, ενώ ο λόγος γίνεται ικεσία και πράξη λύτρωσης

Συνδετικός άξονας όλων των ποιημάτων είναι ότι η ποίηση, εκφράζοντας τις κοινές βαθιές ευχές (για υγεία, αγάπη, χαρά, ειρήνη, λύτρωση από τον πόνο), τις καθιστά πιο δυνατές και εφικτές και τις μετατρέπει σε συλλογική, σχεδόν ιερή, πράξη ελπίδας.

ΙV. Από την ημερολογιακή αλλαγή στην υπαρξιακή ελπίδα

Η ποίηση της Πρωτοχρονιάς δεν υπόσχεται θαύματα· υπόσχεται, όμως, κάτι εξίσου πολύτιμο: την πίστη ότι κάθε αρχή, όσο μικρή κι αν μοιάζει, κρύβει μέσα της τη δυνατότητα της αλλαγής. Τα πρωτοχρονιάτικα ποιήματα αναδεικνύουν την αλλαγή του χρόνου ως μια βαθιά εσωτερική διαδικασία αναγέννησης, όπου η ελληνική παράδοση, η θρησκευτική πίστη και η παιδική αθωότητα συναντιούνται κάτω από έναν κοινό πυρήνα ελπίδας. Και όσο ο άνθρωπος συνεχίζει να υποδέχεται τον νέο χρόνο με καρδιά ανοιχτή, με ευχή, τραγούδι και προσευχή, τόσο η Πρωτοχρονιά θα παραμένει ένα διαχρονικό σύμβολο ελπίδας και ανανέωσης -όχι μόνο του χρόνου, αλλά και του ίδιου του ανθρώπου.