Η Κλαυδία Πρόκλα: η φωνή της συνείδησης στη δίκη που άλλαξε τον κόσμο

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Ποια ήταν η Κλαυδία Πρόκλα;

Την ημέρα της σταύρωσης του Ιησού στο Πραιτώριο της Ιερουσαλήμ, μια γυναίκα, μια Ρωμαία της άρχουσας τάξης, όρθωσε το ανάστημά της. Το όνομά της ήταν Κλαυδία Πρόκλα, η σύζυγος του Επιτρόπου της Ιουδαίας, Γάιου Πόντιου Πιλάτου.

Κάθε Μεγάλη Πέμπτη βράδυ στην Ακολουθία των Παθών ανάμεσα στις δώδεκα Ευαγγελικές περικοπές και συγκεκριμένα στο Ε΄ Ευαγγελικό ανάγνωσμα, διαβάζεται περικοπή ειλημμένη εκ του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου (27, 3-32), να μας διηγείται τη δίκη του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Και ακούγεται ο παρακάτω στίχος στον οποίο πληροφορούμεθα για το όνειρο της γυναίκας του Πόντιου Πιλάτου, το όνομα της οποίας δεν καταγράφει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος, αλλά την αναφέρει ως «η γυνή αυτού» (δηλαδή του Πιλάτου).

Ματθ. 27,19: «Καθημένου δὲ αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ βήματος ἀπέστειλε πρὸς αὐτὸν ἡ γυνὴ αὐτοῦ λέγουσα· μηδέν σοι καὶ τῷ δικαίῳ ἐκείνῳ· πολλὰ γὰρ ἔπαθον σήμερον κατ᾿ ὄναρ δι᾿ αὐτόν».

Μετάφραση: «Κι ενώ καθόταν στη δικαστική του έδρα, η γυναίκα του του έστειλε αυτό το μήνυμα: Μην αναλάβεις ευθύνες για τον δίκαιο αυτόν άνθρωπο και μην κάνεις τίποτε εναντίον αυτού του αθώου. Διότι εξαιτίας του πολλές ανησυχίες και φόβους είχα σήμερα στο όνειρό μου».

Το όνομα της συζύγου του Πόντιου Πιλάτου, κατά την παράδοση, είναι το Πρόκουλα, το οποίο προέρχεται από το λατινικό όνομα Procula και στη μεταφορά του στην ελληνική αναφέρεται ως Πρόκλα. Με πυκνό πέπλο λήθης έχει καλύψει ο πανδαμάτορας χρόνος πολλά σημεία του βίου της. Και τα λίγα γνωστά προέρχονται μέσα από τα απόκρυφα ευαγγέλια, την παράδοση και κάποιες έρευνες.

Η Πρόκλα φέρεται να κατάγεται από αριστοκρατική οικογένεια της Ρώμης, Παντρεύτηκε τον Πιλάτο, ο οποίος καταγόταν από την τάξη των ιππέων, λίγο πριν αυτός προωθηθεί από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Τιβέριο στο αξίωμα του Επιτρόπου της Ιουδαίας, κατά το έτος 26 μ.Χ. Τον ακολουθεί στην Καισαρεία της Ιουδαίας, αν και δεν συνηθιζόταν εκείνα τα χρόνια, και μένουν στο παλιό παλάτι του γνωστού μας Ηρώδη, του σφαγέα των νηπίων. Το 33 μ.Χ. και ενώ πλησιάζει εβραϊκό Πάσχα, μεταβαίνουν στην Ιερουσαλήμ, προκειμένου ο Πιλάτος να λάβει μέρος στις μεγάλες θρησκευτικές εορτές των Ιουδαίων. Στην πραγματικότητα, όμως, για να ελέγχει την κατάσταση, γιατί η συγκέντρωση τόσο πολλών Εβραίων σε ένα μέρος εγκυμονούσε κινδύνους για το ρωμαϊκό καθεστώς. Τότε οι θρησκευτικοί άρχοντες του Ισραήλ και πολύς όχλος οδηγούν τον Ιησού στον Πόντιο Πιλάτο απαιτώντας τη θανατική του καταδίκη. Ο Πιλάτος, όμως, είναι σκεπτικός και προβληματισμένος, επειδή αντιλαμβάνεται την αθωότητά Του «Ἐγίνωσκε γὰρ ὅτι διὰ φθόνον παραδεδώκεισαν αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς». (Μαρκ. 15,10). Προσπαθεί, λοιπόν, να αποφύγει την καταδικαστική απόφαση στην οποία φορτικά τον πιέζουν. Στον μανισμένο όχλο και στο Μεγάλο Σανχεντρίν (Μεγάλο Συνέδριο) των Ιουδαίων απαντά: «Ἐγὼ οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω ἐν αὐτῷ» (Ἰω. 18,38). Για να λάβει την ανταπάντηση: «Ἐὰν τοῦτον ἀπολύσῃς, οὐκ εἶ φίλος τοῦ Καίσαρος» (Ἰω. 19,12).

Η σύζυγος του Πιλάτου παρακολουθεί διακριτικά τη δίκη και, λόγω ενός ονείρου της, μέσω ενός εμπίστου της, τον προειδοποιεί να μην βλάψει τον Ιησού, καθόσον ασκούσε επιρροή πάνω στον άντρα της. Σύμφωνα με τον Φώτη Κόντογλου: «Εκείνο το λυσσασμένο κοπάδι έκραζε και ούρλιαζε κάτω από το Πραιτώριο και ο Πιλάτος καθότανε συλλογισμένος και δεν έπαιρνε απόφαση να θανατωθεί ο Χριστός… Δεν φτάνει πως στενοχωριέται ο Πιλάτος, αλλά έρχεται και η παραγγελία της γυναίκας του, να μην αγγίξει τον Χριστό, επειδή είδε αυτή η καλή γυναίκα αυτό το όνειρο…». Ο Πιλάτος, αν και αναγνωρίζει την αθωότητα του Ιησού και δέχεται με περίσκεψη το μήνυμα της συζύγου του, στο δίλημμα τι να διαλέξει, τον θρόνο ή τον αθώο Ιησού «νίπτει τας χείρας του» και ο Ιησούς οδηγείται στη Σταύρωση στον Γολγοθά.

Ως προς την Πρόκλα φέρεται να είχε ακούσει για το κήρυγμα και τη δράση του Ιησού και ενδεχομένως να τον γνώριζε εξ όψεως. Αργότερα, μετά τον θάνατο του Πιλάτου, η γυναίκα του έγινε Χριστιανή. Η Ορθόδοξη Εκκλησία την κατέταξε στο Αγιολόγιό της και τιμά τη μνήμη της στις 27 Οκτωβρίου.

Στη θρησκευτική ζωγραφική της Δύσης απεικονίζεται η Αγία Πρόκλα θλιμμένη στο εσωτερικό του Πραιτωρίου, ενώ ο Πιλάτος από τον εξώστη συνομιλεί με τους Ιουδαίους. Αντίθετα, στην Ορθόδοξη βυζαντινή αγιογραφία και στον εικονογραφικό τύπο της δίκης του Χριστού δεν απεικονίζεται ποτέ. Σε σύγχρονες Ορθόδοξες αγιογραφίες ζωγραφίζεται η Αγία Πρόκλα ως νέα γυναίκα με μαφόριο να καλύπτει την κεφαλή της και να κρατάει μικρό σταυρό στο δεξί της χέρι.

Στέφανος Δάνδολος, Η δίκη που άλλαξε τον κόσμο

Το μυστηριώδες οδοιπορικό της Κλαυδίας Πρόκλας αναλαμβάνει να αναστήσει ο Στέφανος Δάνδολος στο βιβλίο του Η δίκη που άλλαξε τον κόσμο (εκδόσεις Ψυχογιός, έτος σελ. 440). Ο συγγραφέας αναφέρει για την «ηρωίδα» του: «Η Κλαυδία Πρόκλα έζησε σε έναν κόσμο χτισμένο από άντρες για άντρες, σε έναν κόσμο που απαξίωνε την υπόσταση των γυναικών και, παρόλα αυτά, ήταν ο μόνος άνθρωπος, ανάμεσα σε τόσους άντρες εκείνη τη μέρα στο Πραιτώριο της Ιερουσαλήμ, που τόλμησε να ορθώσει το ανάστημά της για να προστατεύσει τον αβοήθητο Ιησού. Ήταν μια τραγική φιγούρα καθότι σύζυγος του ίδιου του δικαστή που ‘‘ένιψε τας χείρας του’’, και ό,τι συνέβη εκείνο το πρωινό τη σημάδεψε για πάντα».

Πώς όμως στράφηκε σε αυτό το πρόσωπο ο Στέφανος Δάνδολος και πού οδηγήθηκε η έρευνά του; Ο Στέφανος Δάνδολος αντλεί έμπνευση από ένα καταγεγραμμένο γεγονός των τελευταίων ωρών του Χριστού και της σκανδαλώδους δίκης του και αναλαμβάνει ένα τολμηρό συγγραφικό εγχείρημα να χτίσει ένα βαθιά υποβλητικό ιστορικό μυθιστόρημα, συνυφαίνοντας πραγματικότητα και μυθοπλασία.

Συνοπτική απόδοση

Αφηγηματικά, το ιστορικό μυθιστόρημα κινείται σε δύο χρονικούς /αφηγηματικούς άξονες που εναλλάσσονται: Το παρελθόν (το τότε) , δηλαδή τη δίκη, τη σταύρωση και τα γεγονότα που ακολούθησαν και το παρόν (το τώρα), δηλαδή το 71 μ.Χ.

Το βιβλίο ξεκινά με το γεγονός της σταύρωσης και περιγράφεται εξαιρετικά το απόκοσμο σκοτάδι που έχει πυκνώσει, που απλώνεται ορμητικό και σκεπάζει τον κόσμο τη μέρα της Σταύρωσης. «Έρχεται από τα δυτικά σαν πελώριο στόμα στον ουρανό. Έτοιμο να καταπιεί τον κόσμο. Πιο δυσοίωνο κι από το σκότος του Άδη. Πιο απειλητικό κι από τα μαύρα κύματα που έπνιξαν τις στρατιές του Φαραώ στην Ερυθρά Θάλασσα. Τι είναι ; Κανείς δεν είχε ξαναδεί κάτι τέτοιο. Ένα σύννεφο που δε μοιάζει με σύννεφο. Μια απόκοσμη σκοτεινιά στο βάθος του ορίζοντα, που καλπάζει σκεπάζοντας τα βουνά, τους αμμόλοφους και τα μονοπάτια των καραβανιών. Ένα σκούρο πέπλο που ζυγώνει, αφύσικο και ζοφερό. […] Και το πελώριο μαύρο στόμα στον ουρανό είναι έτοιμο να ανοίξει. […] Και τότε μια γιγάντια αστραπή φωτίζει την πλάση, σκίζοντας τον ουρανό από το ένα άκρο στο άλλο. Και τα κοφτερά δόντια του στόματος αποκαλύπτονται. Ολόκληρη η Ιερουσαλήμ βυθίζεται σε μια χορογραφία τρόμου. Πιάνει ένας βοριάς ασύλληπτος που καλπάζει με ταχύτητα εκατό αραβικών αλόγων. Η γη σείεται στο πέρασμά του. Το έδαφος τρέμει» (σ. 9, 17, 18).

Στη συνέχεια, κάνουν την εμφάνισή τους και τα πρόσωπα, ο Γάιος Πόντιος Πιλάτος, ο οποίος διορίστηκε από τον Τιβέριο ως Επίτροπος της Ιουδαίας «σε μια ράτσα δύσκολη, ένα λαό που είναι πιο σκληρός και από τις πέτρες των τειχών του» (σ. 11). Από κοντά και η σύζυγός του, η Κλαυδία Πρόκλα, που προσπάθησε να μεταφέρει ένα μυστηριώδες μήνυμα στον Πιλάτο, μέσω της θεραπαινίδας της, της Εβραίας Ραχήλ, προκειμένου να σώσει τον Χριστό κατά τη διάρκεια της δίκης του, χωρίς, όμως, τελικά να τα καταφέρει.

Και μεταφερόμαστε χρονικά στο έτος 71μ.Χ. Τα χρόνια που ακολούθησαν της δίκης και καταδίκης ήταν καθοριστικά για τη μοίρα του κραταιού άνδρα, του Πιλάτου, που έχασε την εύνοια της Ρώμης και στοιχειώθηκε για πάντα από την απόφασή του να καταδικάσει τον Θεάνθρωπο -κάποιοι μάλιστα είπαν ότι έχασε τα λογικά του. Η Ρώμη πλήττεται από σφοδρό λοιμό. Γίνεται αναφορά στους Ζηλωτές, στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Τιβέριου, του Νέρωνα και του Βεσπασιανού, στον ναό της Ιερουσαλήμ και τους αρχιερείς του, στον ρόλο των γυναικών στην τότε χριστιανική κοινότητα, στον αγώνα των πρώτων χριστιανών και τις διώξεις τους, με στόχο τον αφανισμό «μιας μικρής ενοχλητικής αίρεσης», στην Καισάρεια και στο όρος Γαριζίν, στο σκοτεινό εκείνο βουνό της Σαμάρειας όπου ο εβραϊκός λαός έζησε τον τρόμο και τη φρίκη, στα ταξίδια του Ματθαίου, του μαθητή του Ιησού. Ένα νέο πρόσωπο εισέρχεται στο μυθιστόρημα, ο παλαίμαχος στρατηγός Μάξιμος Πετρώνιος, ένας κρυπτοχριστιανός, ο οποίος συναντά ένα κομβικό πρόσωπο που του εξιστορεί τα γεγονότα της δίκης του Χριστού. Αυτός θα βρεθεί στη δυσχερή θέση να προσπαθήσει να διασώσει κάποια ιερά έγγραφα από την εποχή της δίκης.

Ο συγγραφέας, αξιοποιώντας, ταυτόχρονα τις ιστορικές πηγές και τις θρησκευτικές αντιλήψεις και ντύνοντάς τες με τον λογοτεχνικό μανδύα και τη μυθοπλασία, καταφέρνει να χειριστεί με μεγάλη μαεστρία το θέμα του και να μαγνητίσει τον αναγνώστη. Παράλληλα, ψυχογραφεί τους πρωταγωνιστές του, τον Πόντιο Πιλάτο και την Κλαυδία Πρόκλα, αποτυπώνοντας την ανθρώπινη διάστασή τους, τις ψυχολογικές διακυμάνσεις του Πιλάτου, τη γενναιόδωρη και θαρραλέα γυναικεία μορφή της Πρόκλας. Και από την άλλη πλευρά οι δευτεραγωνιστές (π.χ. Η Ραχήλ, η εβραία φίλη της Πρόκλας, ο Μάξιμος Πετρώνιος, ο ανάλγητος Ρωμαίος στρατηγός), που κινούνται δορυφορικά, διαδραματίζουν ισχυρότατο ρόλο στην εξέλιξη του μυθιστορήματος.

Και οι τελευταίες σελίδες προσφέρουν λύση σε όλα τα αναπάντητα ερωτήματα.

Ερωτήματα που ζητούν την απάντησή τους…

· Τα ερωτήματα, που τίθενται, ήδη από το οπισθόφυλλο του βιβλίου, δημιουργούν ένα δυνατό κλίμα μυστηρίου: «Άραγε ξέρουμε τα πάντα για τις τελευταίες ώρες του Χριστού; Μήπως συνέβη κάτι λίγο πριν από τη Σταύρωση, για το οποίο κανείς δεν έχει μιλήσει εδώ και αιώνες;»

· Και αλλού, η ήρεμη φωνή του Ιησού που «ηχούσε σαν θρόισμα φύλλου «και το βασανιστικό ερώτημα του Πιλάτου «Την αλήθεια. Τι σημαίνει αυτό; Ποια είναι η αλήθεια;» στα λόγια του Ναζωραίου «- Ήρθα στον κόσμο να μαρτυρήσω για την αλήθεια. (σ. 11)

· Τι να σκεφτόταν και πώς να ένιωθε, άραγε, ο Πόντιος Πιλάτος, όταν υπέγραφε την καταδικαστική απόφασή του για τον Χριστό; Πώς σημάδεψε αυτή η δίκη όλη τη μετέπειτα ζωή του;

· Στην περίφημη αυτή δίκη η γυναίκα του, η Κλαυδία Πρόκλα, προσπάθησε έστω και την ύστατη ώρα να σώσει τον Χριστό; Ποιο ήταν το μήνυμα, οι δεκαέξι λέξεις, που θέλησε να μεταφέρει στον άντρα της; Ο Πιλάτος το αγνόησε το μήνυμα ή τα χέρια του ήταν δεμένα; Η Πρόκλα, ήταν, πράγματι, Χριστιανή; Ποιος ο ρόλος των ονείρων και η ανησυχητική πίστη της Πρόκλας σε αυτά καθόλη την πορεία του μυθιστορήματος;

· Τι συνέβη και ποιες οι παρατυπίες κατά τη δίκη του Ιησού; Ποιο το κακεντρεχές και προσβλητικό σχόλιο, οι τέσσερις αποκρουστικές λέξεις που ξεστόμισε ο Καϊάφας στον Πιλάτο για τη γυναίκα του, κατά την ημέρα της δίκης, και πώς αυτό επηρέασε τη στάση του δεύτερου απέναντι στον πρώτο; Γιατί ο Πόντιος Πιλάτος «ένιψε τας χείρας του»; Τι ήταν το «Σανχεντρίν», οι αρχιερείς Άννας και Καϊάφας και ποιος ο ρόλος τους στη δίκη του Ιησού;

· Και ερωτήματα για το ζευγάρι Πόντιος Πιλάτος και Κλαυδία Πρόκλα, για τα χρόνια της παιδικής τους ηλικίας, για την υπέρτατη ατυχία τους να θάψουν τρία μικρά παιδιά; «Δύο φιγούρες, ο Πιλάτος και η Πρόκλα, που έχουν επωμιστεί στις πλάτες τους ένα φορτίο από τερέβινθο. Δύο άνθρωποι που ξέρουν ότι τη μέρα αυτή θα την κουβαλούν σιωπηλά μαζί τους για πάντα, σαν κατάρα. Σαν ταφόπλακα» (σ. 21). Και ποιο το τέλος τους: «Γιατί; Τι συνέβη σε αυτόν τον άνθρωπο: Τι τον οδήγησε στα τραγικά συμβάντα της αυτοκαταστροφής του; Τι προκάλεσε τη δραματική μεταστροφή της μοίρας του που είχε ως αποτέλεσμα τόσο ο ίδιος όσο και η γυναίκα του να εξαφανιστούν από προσώπου γης και αργότερα να πεθάνουν με τρόπο άδοξο, ατιμωτικό;» (σ. 38).

· Ποια ήταν η τραγωδία στο όρος Γαριζίν και γιατί αποτέλεσε το κύκνειο άσμα της εξουσίας του Πιλάτου;

· Ποιος ήταν ο «κήπος των χρωμάτων»: Και πώς επαληθεύθηκε η πρόβλεψη του Ιησού «Σας βεβαιώνω ότι δεν θα μείνει εδώ πέτρα πάνω στην πέτρα. Τα πάντα θα γκρεμιστούν» (σ. 400).

· Ποιος ήταν ο στρατηγός Πετρώνιος Μάξιμος, «ο παλιός δαίμονας που τώρα πια είναι άγγελος» (σ. 29). Και πώς συνδέεται με τις διδαχές του Ιησού;

· Ποια η θέση του μαθητή με το όνομα Ματθαίος, που «ακουμπάει τη γραφίδα του στη δερμάτινη επιφάνεια της περγαμηνής και σκαλίζει τις αρχικές λέξεις μιας φράσης η οποία τελικά θα επιζήσει αιώνες και θα αποτελεί την πρώτη από τις ελάχιστες αναφορές της χριστιανικής ιστορίας στη σύζυγο του Ρωμαίου Επιτρόπου: ‘‘Όπως εκείνος καθόταν στη δικαστική του έδρα’’, γράφει, ‘‘ η γυναίκα του του έστειλε με κάποιον ετούτο το μήνυμα…’’» (σ. 248).

· Και ο αμφορέας με τις περγαμηνές; Τι να είναι γραμμένο σε αυτές; Ποιες να είναι οι λέξεις τους, οι πληροφορίες ως απόρρητη έκθεση της δίκης και κάνουν την καρδιά να σκιρτά; Και γιατί έπρεπε να φτάσουν στον Ματθαίο, που εξακολουθεί να γυρεύει πληροφορίες για να καταγράψει στην «κιβωτό της μνήμης» (σ. 296); Τελικά, σώθηκαν αυτές οι περγαμηνές ή μήπως «η διαθήκη του Πιλάτου έμεινε έξω από την κιβωτό της μνήμης, όπως έμεινε και η ζωή του» (σ. 400)

Ένα Σημείωμα

Στο «Σημείωμα του Συγγραφέα» (σ. 427-430), ο Στέφανος Δάνδολος επεξηγεί τις παρεκκλίσεις του ιστορικού μυθιστορήματός του. Γράφει: «Το βιβλίο αυτό δεν διεκδικεί δάφνες θρησκευτικού πονήματος, μήτε αποτελεί ιστορικό δοκίμιο για την εποχή που περιγράφει. Είναι μυθιστόρημα και πρέπει να διαβαστεί ως μυθιστόρημα». Παρά το γεγονός ότι «ένα μέρος της σύνθεσης βασίστηκε στη διαίσθηση και την επινόηση, δηλαδή τη μυθοπλασία», ο συγγραφέας σέβεται τη μούσα Κλειώ. Από τις σελίδες του παρελαύνουν μορφές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο Τιβέριος, ο Ηρώδης Αντύπας, ο Βεσπασιανός, του εβραϊκού συνεδρίου ο Καϊάφας, ο Άννας. Γεγονότα και πόλεις, όπως οι Ζηλωτές, η τραγωδία στο όρος Γαριζίν, το διεφθαρμένο περιβάλλον της ρωμαϊκής διοίκησης, η Καισάρεια, η Ιουδαία, η Όστια.

Η μόνη ιστορική παρέκκλιση, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, είναι η μεταφορά της φονικής επιδημίας που έπληξε τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία το 165 μ.Χ. -ο περίφημος λοιμός των Αντωνίνων- στο 71 μ.Χ., αν και τίποτα δεν αποκλείει να υπήρξε όντως μια επιδημία και τότε.

Μυθοπλαστικό εύρημα, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, αποτελούν κάποια κείμενα των παραπομπών που εμφανίζονται στις σελίδες όπως και οι αντίστοιχοι τίτλοι των έργων και οι συγγραφείς στους οποίους αποδίδονται, και όλα αυτά για να εξυπηρετήσουν τον ειρμό της αφήγησης.

Τέλος, ο Στέφανος Δάνδολος αναφέρει τις πηγές του, τα Ευαγγέλια, τις θεολογικές προσεγγίσεις, τα ποικίλα συγγράμματα και λογοτεχνικά έργα.

Καταληκτικές σκέψεις

Η Αγία Πρόκλα: Μια άγνωστη στους ανθρώπους, ιδιαιτέρως γνωστή, όμως, στον Χριστό, η Αγία Πρόκλα, μια γυναίκα της άρχουσας τάξης που στάθηκε ένα φως στο σκοτάδι εκείνων των ημερών επιλέγοντας να ακολουθήσει τη φωνή της καρδιάς της και να ανακηρυχτεί Αγία.

Ο Πόντιος Πιλάτος: Ένας κραταιός άνδρας στοιχειωμένος με μια απόφαση σε μια δίκη που άλλαξε τον ρου της ιστορίας.

Ο Γολγοθάς: «Η πιο παλιά ιστορία που υπάρχει στον κόσμο. Η ιστορία του ανθρώπινου πόνου» (σ. 218).

Η Σταύρωση: Ο Ιησούς παρέλαβε τον σταυρό του. Και η ιστορία του κόσμου παρέλαβε τη δική της μοίρα»» (σ. 292).