Πανελλαδικές Εξετάσεις και «Invictus»: Ένας ποιητικός οδηγός ψυχικής ανθεκτικότητας | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

Στους μαθητές των Πανελλαδικών εξετάσεων.

Με την ευχή να είναι πάντοτε οι κύριοι της μοίρας τους

και οι καπετάνιοι της ψυχής τους.

 

Ι. Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις ως αφορμή για αναστοχασμό

Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους, πιο απαιτητικούς και φορτισμένους σταθμούς της μαθητικής ζωής. Δεν είναι απλώς μια διαδικασία γραπτών δοκιμασιών μέσα από την οποία αξιολογούνται οι γνώσεις. Είναι ένα προσωπικό στοίχημα και μια προσωπική διαδρομή, μια άσκηση ψυχικής αντοχής, επιμονής, υπομονής, αυτοπειθαρχίας και πίστης στον στόχο. Χιλιάδες νέοι άνθρωποι καλούνται να διαχειριστούν όχι μόνο την ύλη, αλλά και τις δικές τους αγωνίες, μέσα από μια έντονη προσπάθεια, σκληρή δουλειά και συναισθηματικό άγχος.

Για πολλούς μήνες και ίσως και για χρόνια, οι μαθητές αφιέρωναν αμέτρητες ώρες στη μελέτη και πορεύονταν μέσα σε ένα τοπίο απαιτήσεων και προσδοκιών, οργανώνοντας την καθημερινότητά τους γύρω από ένα και μόνο όνειρο. Θυσίαζαν ώρες ξεγνοιασιάς, προσωπικής χαλάρωσης, δημιουργικής ανάπαυλας και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Περιόριζαν τις μικρές απολαύσεις της καθημερινότητάς τους και συχνά στερούνταν τον ύπνο, την ανεμελιά και την αίσθηση ελευθερίας που χαρακτηρίζει τα μαθητικά χρόνια. Η πίεση της προετοιμασίας, η ψυχολογική κόπωση, οι αμέτρητες σιωπηλές μάχες, η αγωνία για το αποτέλεσμα, οι στιγμές αμφιβολίας για ενδεχόμενη μη ανταμοιβή των κόπων τους συνόδευαν καθημερινά την πορεία τους. Για το κυνήγι του ενός στόχου: να διεκδικήσουν μια θέση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αυτό, όμως, που μένει δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα μιας εξέτασης. Η επιτυχία δεν μετριέται μόνο με μόρια και βάσεις, ούτε με τον βαθμό που εμφανίζεται δίπλα στο όνομα κάθε υποψηφίου.

Οι Πανελλαδικές εξετάσεις μπορεί να κλείνουν ένα σημαντικό κεφάλαιο, σηματοδοτώντας το τέλος μιας απαιτητικής και γεμάτης αγωνία διαδρομής, όχι, όμως, και το τέλος του ταξιδιού. Ένας νέος ορίζοντας ανοίγει στη ζωή του καθενός μαθητή. Από εδώ και πέρα αρχίζει η πραγματική αναζήτηση, η πορεία της γνώσης, της προσωπικής εξέλιξης, των επιλογών και των ονείρων. Για εκείνους που πέτυχαν τον στόχο τους και είδαν τους κόπους τους να ανταμείβονται, αυτή η στιγμή ας αποτελέσει την αρχή μιας νέας διαδρομής γεμάτης προκλήσεις, ευκαιρίες, ανακαλύψεις και δημιουργία. Για εκείνους που νιώθουν πως το αποτέλεσμα δεν δικαίωσε τις προσδοκίες τους και δεν είδαν το αποτέλεσμα που ονειρεύονταν, αξίζει να θυμούνται ότι η ζωή δεν χαράζει μία μόνο πορεία, ούτε προσφέρει μία μόνο ευκαιρία. Υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές και διαφορετικοί δρόμοι. Και εκεί όπου μια πόρτα μοιάζει να κλείνει, κάποια άλλη ανοίγει και έχει τις δικές της ευκαιρίες, ίσως μη αναμενόμενες. Κάποτε, οι επιλογές, που αρχικά φαίνονται ως «δεύτερες» ή «παράπλευρες», είναι οι πιο όμορφες και δημιουργικές. Η κοινωνία χρειάζεται ανθρώπους με όραμα, δύναμη ψυχής και αγωνιστικό φρόνημα. Και η μεγαλύτερη κατάκτηση αυτής της διαδρομής: Γεννιέται η δύναμη του ανθρώπου που παλεύει για το μέλλον του. Ένα εφόδιο που θα τον συνοδεύει σε οποιοδήποτε νέο ξεκίνημά του.

ΙΙ. Η βιογραφία πίσω από το «Invictus» του William Ernest Henley

William Ernest Henley, «Invictus»

Out of the night that covers me,
Black as the pit from pole to pole,
I thank whatever gods may be
For my unconquerable soul.

In the fell clutch of circumstance
I have not winced nor cried aloud.
Under the bludgeonings of chance
My head is bloody, but unbowed.

Beyond this place of wrath and tears
Looms but the Horror of the shade,
And yet the menace of the years
Finds and shall find me unafraid.

It matters not how strait the gate,
How charged with punishments the scroll,
I am the master of my fate,
I am the captain of my soul.

Ο William Ernest Henley (1849-1903) ήταν Άγγλος ποιητής, συγγραφέας, κριτικός και εκδότης. Αν και έγραψε αρκετά βιβλία ποίησης, ο Henley μνημονεύεται πιο συχνά για το ποίημά του «Invictus» του 1875. Η ζωή του υπήρξε ιδιαίτερα δύσκολη και τραγική. Σε ηλικία μόλις δώδεκα ετών διαγνώστηκε με φυματίωση των οστών. Η ασθένεια, σχεδόν αθεράπευτη, κατά τον 19ο αιώνα, προχώρησε τόσο πολύ, με συνέπεια στα δεκαέξι του χρόνια να υποβληθεί σε ακρωτηριασμό του αριστερού ποδιού κάτω από το γόνατο. Λίγα χρόνια αργότερα, οι γιατροί τού ανακοίνωσαν ότι έπρεπε να ακρωτηριάσουν και το άλλο του πόδι, για να του σώσουν τη ζωή. Τότε, ο Henley ταξίδεψε στο Εδιμβούργο και  νοσηλεύτηκε για μεγάλο διάστημα στο Royal Infirmary of Edinburgh. Εκεί ο πρωτοπόρος χειρουργός Joseph Lister εφάρμοσε τις νέες αντισηπτικές μεθόδους και τελικά κατάφερε να σώσει το δεύτερο πόδι του Henley.

Ο Henley, μέσα σε αυτό το σκοτεινό, γεμάτο πόνο και αβεβαιότητα περιβάλλον του νοσοκομείου, αντιμέτωπος με αφόρητους πόνους και αλλεπάλληλες επώδυνες χειρουργικές επεμβάσεις,  έγραψε το ποίημα «Invictus», το 1875, σε ηλικία 26 ετών. Αρχικά, το ποίημα δημοσιεύθηκε χωρίς τίτλο, ως μέρος της ποιητικής συλλογής «Book of Verses» (1888). Ο τίτλος «Invictus» δόθηκε αργότερα από τον εκδότη και σημαίνει στα λατινικά «Ανίκητος» ή «Αήττητος».

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο τίτλος δεν αναφέρεται στη σωματική νίκη. Ο Henley δεν νίκησε την ασθένεια με την έννοια ότι θεραπεύτηκε πλήρως, αλλά αρνήθηκε να επιτρέψει στον πόνο και την υπαρξιακή αγωνία να καταβάλουν το πνεύμα του. Το «Invictus» δεν είναι ένα αφηρημένο φιλοσοφικό ποίημα. Είναι μια κραυγή βαθιάς προσωπικής, εσωτερικής αντίστασης και ηθικής νίκης. Ένα ποίημα στο οποίο ο William Ernest Henley μιλά, ουσιαστικά, για τον ίδιο του τον εαυτό. Με άλλα λόγια, το ποίημα λειτουργεί σαν μια ποιητική αυτοπροσωπογραφία: αντί να ζωγραφίζει το πρόσωπό του με χρώματα, «ζωγραφίζει» τον εσωτερικό του κόσμο με λέξεις. Το «Invictus» αποτελεί μανιφέστο στωικού ιδεώδους, αυτοκυριαρχίας και ηθικής αντοχής απέναντι στη μοίρα. Δεν εξυμνεί την επιτυχία ούτε υπόσχεται ότι ο άνθρωπος θα νικήσει πάντα τις δυσκολίες. Εξυμνεί κάτι πιο δύσκολο: την αξιοπρέπεια του ανθρώπου που, ακόμη και όταν η ζωή τον πληγώνει, αρνείται να λυγίσει ψυχικά. Αυτή η διάκριση είναι που δίνει στο ποίημα τη διαχρονική του δύναμη και το καθιστά ως ένα από τα πιο εμβληματικά ποιήματα της αγγλικής λογοτεχνίας.

ΙΙΙ. Το «Invictus» συναντά την εμπειρία των Πανελλαδικών Εξετάσεων

Κάθε μεγάλο ποίημα ξεπερνά τα όρια της εποχής και των προσωπικών βιωμάτων του δημιουργού του, γιατί εκφράζει αλήθειες που αγγίζουν διαχρονικά τον άνθρωπο. Το ποίημα «Invictus» του William Ernest Henley, αν και γεννήθηκε μέσα από μια εξαιρετικά σκληρή προσωπική δοκιμασία, την υπαρξιακή πάλη του ποιητή απέναντι στην ασθένεια, μπορεί να συνομιλήσει με κάθε εμπειρία που απαιτεί ψυχική αντοχή, επιμονή και πίστη στις ανθρώπινες δυνάμεις. Συνεπώς, η συσχέτιση και ο παραλληλισμός του ποιήματος «Invictus» του Henley με τη δοκιμασία των Πανελλαδικών Εξετάσεων επιχειρείται εδώ με μέτρο και με σεβασμό στις αναλογίες, καθώς πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά πλαίσια: Οι δοκιμασίες που βίωσε ο ποιητής δεν μπορούν ούτε να εξομοιωθούν ούτε να συγκριθούν με την αγωνία των υποψηφίων. Οι  Πανελλαδικές εξετάσεις αποτελούν μια εκπαιδευτική διαδικασία υψηλής πίεσης. Υπό αυτό το πρίσμα, οι στίχοι του ποιήματος αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και για τους νέους που ολοκλήρωσαν τον δύσκολο και απαιτητικό αγώνα των Πανελλαδικών εξετάσεων. Η έμφαση στην ψυχική ανθεκτικότητα και η διακήρυξη της εσωτερικής αυτονομίας επιτρέπουν μια προσεκτική, συμβολική μεταφορά των νοημάτων του ποιήματος στο βίωμα του σύγχρονου μαθητή, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να στέκεται απέναντι σε καθετί που δοκιμάζει τις αντοχές, την αξιοπρέπεια και την ελπίδα του. 

Γουίλιαμ Έρνεστ Χένλεϊ, «Ανίκητος» ή «Αήττητος»

Μέσα από τη νύχτα που με σκεπάζει,
μαύρη σαν την άβυσσο από άκρη σε άκρη,
ευχαριστώ όποιους θεούς κι αν υπάρχουν
για την ακατανίκητη ψυχή μου.

Στη δύσκολη θέση των περιστάσεων
ούτε λύγισα ούτε κραύγασα από τον πόνο.
Κάτω από τα αμείλικτα χτυπήματα της μοίρας
το κεφάλι μου είναι ματωμένο, μα όχι σκυμμένο.

Πέρα από αυτόν τον τόπο της οργής και των δακρύων
προβάλλει μόνο ο τρόμος της σκιάς
και όμως η απειλή των χρόνων
με βρίσκει και θα με βρει ατρόμητο.

Δεν έχει σημασία πόσο στενή είναι η πύλη,
ούτε πόσο φορτωμένος με τιμωρίες είναι ο πάπυρος.
Είμαι ο κύριος της μοίρας μου.
Είμαι ο καπετάνιος της ψυχής μου.

1η Στροφή. Η «νύχτα» των Πανελλαδικών: από το σκοτάδι στην ακατανίκητη ψυχή

Ο Henley ξεκινά με μια ζοφερή εικόνα κοσμικής αβύσσου. Η «νύχτα» που είναι «μαύρη σαν την άβυσσο» και καλύπτει τα πάντα,  αντιπροσωπεύει την απόγνωση, την αρρώστια και τη δοκιμασία του. Δεν ισχυρίζεται, βέβαια, ότι δεν υποφέρει. Αντίθετα, δεν παραδίνεται, αλλά εκφράζει ευγνωμοσύνη σε «όποιους θεούς» (μια ξεκάθαρα αγνωστικιστική προσέγγιση) όχι επειδή τον έσωσαν, αλλά επειδή του έδωσαν μια αδάμαστη ψυχή για να παλέψει.

Οι Πανελλαδικές εξετάσεις μοιάζουν με «νύχτα» που καλύπτει τους υποψήφιους μαθητές. Είναι μια περίοδος πίεσης, εξάντλησης, ατέλειωτων ωρών διαβάσματος, αβεβαιότητας, φόβου για το αποτέλεσμα, κοινωνικών προσδοκιών, απομόνωσης από τις κοινωνικές σχέσεις. Υπάρχουν στιγμές που ο όγκος της ύλης μοιάζει με μια απέραντη «μαύρη άβυσσο». Ο Henley μάς δείχνει ότι το σκοτάδι είναι μέρος της διαδρομής, αλλά δεν ορίζει ποιος είσαι. Είναι η εσωτερική δύναμη των μαθητών που επιμένουν να ξυπνάνε κάθε πρωί για διάβασμα, ακόμα κι όταν νιώθουν εξαντλημένοι. Γιατί η μεγαλύτερη νίκη του κάθε μαθητή δεν είναι μόνο οι βαθμοί ή η εισαγωγή σε μια σχολή, αλλά ότι κατάφερε να διασχίσει μια απαιτητική διαδρομή. Αναμφίβολα, οι Πανελλαδικές εξετάσεις δεν είναι μια υπαρξιακή δοκιμασία, όπως η ασθένεια που βίωνε ο Henley, αλλά αποτελούν μια από τις σημαντικότερες και πιο ψυχοφθόρες εμπειρίες της μέχρι τότε ζωής των μαθητών. Γιατί, οι Πανελλαδικές μπορεί να δοκιμάζουν τις γνώσεις, αλλά η πορεία προς αυτές αποκαλύπτει τον χαρακτήρα που ανθρώπου. Εκείνος που θα βγει από αυτή τη δοκιμασία, έχοντας διατηρήσει μια «ακατανίκητη ψυχή», έχει ήδη κατακτήσει κάτι πολύ σημαντικότερο από έναν βαθμό: έχει γνωρίσει τις δυνάμεις του.

2^η στροφή. Τα «χτυπήματα» της διαδρομής προς τις Πανελλαδικές εξετάσεις και η δύναμη της ψυχικής ανθεκτικότητας

Στη δεύτερη στροφή η μοίρα έχει θηριώδη δύναμη ο άνθρωπος είναι έρμαιο τυχαίων, σκληρών γεγονότων. Η αντίδραση του ποιητή; Δεν λύγισε, δεν έβαλε τα κλάματα. Η φράση «Το κεφάλι μου είναι ματωμένο, μα όχι σκυμμένο» δηλώνει ότι η αξιοπρέπεια παραμένει άθικτη, ακόμα και όταν το σώμα είναι διαλυμένο.

Οι μαθητές, κατά τη διάρκεια της χρονιάς, κουράζονται, απογοητεύονται, νιώθουν ότι πολλά είναι τα «χτυπήματα της τύχης», πολλά μπορούν να πάνε στραβά: ένα κακό αποτέλεσμα σε ένα διαγώνισμα προσομοίωσης, ένα «περίεργο» ή εξεζητημένο θέμα που πέφτει ξαφνικά ή μια κακή μέρα λόγω άγχους ή κάποια άλλη απρόβλεπτη ανατροπή. Η ικανότητα να μαζέψουν τα κομμάτια τους, να μην λυγίσουν είναι η απόλυτη περιγραφή της μαθητικής ανθεκτικότητας, της υπομονής και του θάρρους ότι η μάχη δεν τελείωσε. Και αυτή ακριβώς η δύναμη να ανασυγκροτείται κανείς, να συνεχίζει την προσπάθεια και να μη λυγίζει μπροστά στις δυσκολίες αποτελεί την ουσιαστικότερη κατάκτηση αυτής της διαδρομής.

3η στροφή. Οι Πανελλαδικές εξετάσεις και η επόμενη διαδρομή: αντικρίζοντας το μέλλον με θάρρος

Η φράση ότι ο κόσμος  ορίζεται ως «τόπος οργής και δακρύων» έχει βιβλική χροιά, θυμίζει την «κοιλάδα των δακρύων» και η «σκιά» είναι κλασικός συμβολισμός του θανάτου από την αρχαιότητα. Και όμως, ο ποιητής δηλώνει με βεβαιότητα ότι δεν θα επιτρέψει στον φόβο να γίνει ο κυρίαρχος της ζωής του. Εδώ η αφοβία δεν είναι αλαζονεία· είναι υπαρξιακή αξιοπρέπεια.

Οι μαθητές αφήνουν πίσω τους μια περίοδο γεμάτη κόπο, άγχος και αγωνία, μια σκληρή πορεία προετοιμασίας, με τις στερήσεις, την πίεση και τις ψυχικές δοκιμασίες που τη συνόδευσαν. Όμως, με το τέλος των εξετάσεων δεν τελειώνουν οι προκλήσεις. Αντίθετα, ανοίγεται μπροστά τους ένας νέος ορίζοντας, άγνωστος και γεμάτος ερωτήματα. Θα εισαχθούν στη σχολή που επιθυμούν; Θα δικαιωθούν οι κόποι τους; Πώς θα διαμορφωθεί η ζωή τους τα επόμενα χρόνια; Αναντίρρητα, οι Πανελλαδικές είναι ένας σημαντικός σταθμός, όχι όμως το τέλος των προκλήσεων ούτε ο μοναδικός καθοριστικός παράγοντας της ζωής τους. Η ενηλικίωση δεν αρχίζει με την απουσία δυσκολιών, αλλά με το θάρρος να αντικρίζουμε το μέλλον, όσο αβέβαιο κι αν είναι, χωρίς να χάνουμε την πίστη στον εαυτό μας. Το μέλλον είναι ένας νέος δρόμος τον οποίο οι μαθητές καλούνται να διαμορφώσουν με τις επιλογές, τις αξίες και την επιμονή τους.

4η στροφή: Πέρα από την πύλη των εξετάσεων: οι Πανελλαδικές δεν είναι η μοίρα

Η τελευταία στροφή παραπέμπει στο Ευαγγέλιο («στενή η πύλη») και στη  μεσαιωνική εικόνα, σχεδόν αποκαλυπτική, περί του «παπύρου των τιμωριών», που ο ποιητής την απορρίπτει, γιατί ο άνθρωπος δεν είναι πάντοτε κύριος των γεγονότων που του συμβαίνουν. Υπάρχει, όμως, κάτι που παραμένει δικό μας: η ελευθερία της εσωτερικής στάσης, όπως περιγράφεται στους δύο τελευταίους πιο διάσημους στίχους στην παγκόσμια ποίηση («Είμαι ο κύριος της μοίρας μου. / Είμαι ο καπετάνιος της ψυχής μου»).

Αυτό είναι και το σημείο που μπορεί να συσχετιστεί, τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών, με την εμπειρία των Πανελλαδικών εξετάσεων. Για τους υποψηφίους, οι Πανελλαδικές αποτελούν μία από τις πιο απαιτητικές πύλες. Εκείνο, όμως, που βρίσκεται πάντοτε στη δική τους ευθύνη είναι ο τρόπος με τον οποίο θα προετοιμαστούν, θα αγωνιστούν και θα αντιμετωπίσουν τόσο την επιτυχία όσο και την αποτυχία. Το μήνυμα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τους μαθητές μετά την ολοκλήρωση των Πανελλαδικών. Το αποτέλεσμα μιας εξέτασης μπορεί να ανοίξει ή να κλείσει μια συγκεκριμένη διαδρομή, δεν έχει, όμως, τη δύναμη να καθορίσει την αξία, τον χαρακτήρα ή το μέλλον ενός ανθρώπου. Οι Πανελλαδικές δεν είναι η μοίρα των μαθητών, αλλά ένας σημαντικός σταθμός της ζωής τους. Η μοίρα τους διαμορφώνεται καθημερινά από τις επιλογές, τις αξίες, την επιμονή και το θάρρος, στοιχεία με τα οποία συνεχίζουν την πορεία τους. Και αυτό είναι ίσως το πιο αισιόδοξο και απελευθερωτικό μήνυμα του ποιήματος.

IV. Η παρακαταθήκη του «Invictus»: Ένας διαχρονικός οδηγός ζωής

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι η πανανθρώπινη αλήθεια που αφήνει το «Invictus» στους νέους ανθρώπους που ολοκληρώνουν τον αγώνα των Πανελλαδικών εξετάσεων. Το ποίημα δεν υπόσχεται ότι η ζωή θα είναι δίκαιη ούτε ότι κάθε προσπάθεια θα καταλήγει πάντοτε στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Υπενθυμίζει ότι, ακόμη και όταν οι συνθήκες είναι δύσκολες και οι προκλήσεις μεγάλες, ο άνθρωπος διατηρεί την ελευθερία να επιλέγει τη στάση του απέναντί τους. Υπό αυτή την έννοια, το ποίημα μπορεί να λειτουργήσει ως ένας διαχρονικός ποιητικός οδηγός ψυχικής ενδυνάμωσης, υπενθυμίζοντας σε κάθε νέο ότι η αληθινή επιτυχία αρχίζει από τη στιγμή που αρνείται να παραδώσει την ψυχή του στην απογοήτευση και συνεχίζει να χαράζει ο ίδιος την πορεία της ζωής του. Γι’ αυτό, όταν έρχεται η στιγμή να αντικρίσει κανείς το αποτέλεσμα, αξίζει να κρατήσει στην καρδιά του τους πολύτιμους στίχους του Henley: «Είμαι ο κύριος της μοίρας μου. / Είμαι ο καπετάνιος της ψυχής μου».