Βιβλιοκριτική: "Το μαύρο γάλα της ήττας" του Πάνου Νιαβή

Πάνος Νιαβής

Το μαύρο γάλα της ήττας
Σελίδες: 530
ISBN: 978-960-615-798-1
Εκδόσεις: Αρμός

Τρία χρόνια μετά το «Δέκα πόντους μαύρο χιόνι», την ιστορία της πολυτάραχης ζωής της Δασιάς, ο Πάνος Νιαβής παραδίδει το δεύτερο μέρος της τριλογίας του με τίτλο «Το μαύρο γάλα της ήττας», ένα ιστορικό μυθιστόρημα που δεν ενδιαφέρεται τόσο να ανασυστήσει την Ιστορία και να επιμείνει στα γεγονότα και την ερμηνεία τους, όσο να διερευνήσει το αποτύπωμά της Ιστορίας επάνω στον άνθρωπο. Η ήττα, στον τίτλο, αλλά και στον πυρήνα του έργου, δεν είναι απλώς η πολιτική ή στρατιωτική αποτυχία μιας ιδεολογίας. Είναι η αργή διάλυση μιας ολόκληρης κοσμοαντίληψης που επιφέρει, αναπόφευκτα, τη διάρρηξη της προσωπικής ταυτότητας. Πρόκειται για ένα πυκνό, απαιτητικό, εσωτερικό βιβλίο, στο οποίο η μνήμη λειτουργεί όχι ως ασφαλής καταγραφή του παρελθόντος αλλά ως πεδίο ενοχής, αμφιβολίας και διαρκούς αναζήτησης νοήματος.

Ο Νιαβής πλάθει έναν τρισυπόστατο κεντρικό ήρωα, έναν τριπρόσωπο Ιανό που, μεταξύ άλλων είναι ο σύζυγος της Δασίας του προηγούμενου βιβλίου, και ακούει στα ονόματα Γίας, Σέτος και Λιόσκα. Στο κέντρο της πρωτεύουσας και συγκεκριμένα στην οδό Σκουφά στο Κολωνάκι ζει ο πρώτος, ο οποίος μετά τον Εμφύλιο εξελίχθηκε σε ισχυρό εκδότη που καθόρισε την πολιτιστική ζωή της χώρας. Την εκδοχή του ηλικιωμένου εαυτού του συναντάμε στο γηροκομείο όπου έχει εγκατασταθεί επειδή υπέστη εγκεφαλικό. Ο νους του γυρίζει διαρκώς στα παλιά, στη σύζυγό του Δασιά και στην, δολοφονημένη από την ίδια της τη μάνα, κόρη τους Καρία. Οι άλλες δυο εκδοχές του ήρωα έχουν διάγει εντελώς διαφορετικούς βίους: ο Σέτος εξορίστηκε στη Μακρόνησο, ενώ ο Λιόσκα μετά την ήττα κατέφυγε στη Σοβιετική Ένωση μετά την ήττα και έγινε αξιωματικός της KGB. Η μνήμη ανασυνθέτει το παρελθόν κάθε φορά από τη διαφορετική οπτική του κάθε εαυτού και καθώς οι χρόνοι διασταυρώνονται, τα γεγονότα επιστρέφουν αποσπασματικά στον νου. Η μη γραμμική αφήγηση δεν αποτελεί απλώς μορφική επιτήδευση, αλλά την ιδανικότερη επιλογή για την εξιστόρηση των τριών αυτών παράλληλων ζωών. Οι παράλληλες αυτές ζωές, οι παράλληλοι εαυτοί συναντώνται και συγκρούονται μπροστά στο κρεβάτι του Γία το γηροκομείο.

«Το μαύρο γάλα της ήττας» είναι ένα απαιτητικό ανάγνωσμα. Πυκνό νοηματικά, προϋποθέτει μια κάποια γνώση των ιστορικών γεγονότων (που φοβάμαι πως οι νεότεροι αναγνώστες δεν διαθέτουν) Ιδιαίτερο βάρος έχει η γλώσσα. Η πρόζα του Νιαβή είναι επίσης πυκνή, ποιητική, με εξπρεσιονιστικές εξάρσεις, ο λόγος του μακροπερίοδος, με εσωτερικούς μονολόγους και συνειρμικές μεταβάσεις. Σε σημεία η πρόζα του γίνεται παραληρηματική με στόχο να αποδώσει την αστάθεια μιας συνείδησης που δεν είναι πλέον ικανή να διαχωρίσει τη ανάμνηση από το όνειρο, την ένοχη συνείδηση από την πραγματικότητα. Η συνύπαρξη ιστορικού ρεαλισμού και μαγικού ρεαλισμού υπηρετεί ακριβώς αυτή την πρόθεση: το πραγματικό δίνει το ιστορικό βάρος, ενώ το ονειρικό και υπερφυσικό στοιχείο επιτρέπει να εκφραστούν όσα η ρεαλιστική αφήγηση αδυνατεί να πει.

Μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την πολιτική Ιστορία στην ανθρώπινη συνείδηση, ο Νιαβής δεν γράφει μόνο για το τέλος μιας εποχής, αλλά για το τίμημα που πληρώνει ο άνθρωπος όταν μια ιστορική ιδέα γίνεται ισχυρότερη από την ίδια τη ζωή. Ο συγγραφέας δεν μετατρέπει την Ιστορία σε δικαστήριο, ούτε υιοθετεί μια (μονομερή ως συνήθως σε βιβλία που καταπιάνονται με το θέμα) θέση. Δεν επιδιώκει εύκολες αθωώσεις ούτε απλές καταδίκες. Το ενδιαφέρον του στρέφεται στη διαδικασία με την οποία η ιδεολογία εισχωρεί στην προσωπική ζωή και υπονομεύει την ελευθερία της επιλογής. Η μεγαλύτερη ήττα του Γία ταυτίζεται τελικά με την αποξένωσή του από την ανθρώπινη του υπόσταση: η πίστη στη μεγάλη ιδέα έχει αφήσει πίσω της ανθρώπους πληγωμένους, σχέσεις κατεστραμμένες και μια συνείδηση ανίκανη να απαλλαγεί από την ενοχή.

Βιογραφικό

Ο Πάνος Νιαβής γεννήθηκε το 1956 στον Μάραθο Ευρυτανίας, εκεί όπου τα βουνά σμιλεύουν πόνους ή σιωπές και η μνήμη βαραίνει σαν την πέτρα. Το 1977 αποφοίτησε από τη Σχολή Πλοιάρχων Εμπορικού Ναυτικού και ταξίδεψε ως το 1983 στις θάλασσες του κόσμου. Η βιοποριστική ανάγκη της θάλασσας έγινε ταυτόχρονα παράθυρο θέασης σε εβδομήντα πέντε χώρες, σε πολιτισμούς και πολιτικά συστήματα. Θέαση και επαφή που διέλυσαν μέσα του ιδέες, θεωρίες και πίστεις, στρέφοντας την προσοχή του από τα οράματα στον Άνθρωπο Από το 1988 ζει στο Ηράκλειο Αττικής. Εργάζεται στον χώρο της ναυτιλίας. Ποιητής και συγγραφέας στέκεται ανάμεσα στη μνήμη και τη νοσταλγία, δίνοντας φωνή στους αφανείς. Με τις λέξεις του σηκώνει τ’ άβατο της σιωπής, χαράζοντας το δικό του ίχνος στην ποίηση και την πεζογραφία.

Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές «Ο μαύρος κότσυφας στο χιόνι» (εκδ. Samizdat, 2015) και «Η Τριγωνομετρία των Παθών» (εκδ. Μελάνι, 2018). Το 2021 κυκλοφόρησαν, σε μετάφραση του ίδιου, 31 ποιήματα της μεγάλης Αργεντινής ποιήτριας Αλφονσίνα Στόρνι με τίτλο «No Μe olviden – Μη με ξεχάσετε στο φιλιατρό της λήθης» (εκδ. Παρουσία). Το 2022 εκδόθηκε το πρώτο μέρος της μυθιστορηματικής του τριλογίας «Δέκα Πόντους Μαύρο Χιόνι» (εκδ. Αρμός).

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο, θα βρείτε εδώ.