Βιβλιοκριτική: "Μεσολόγγι. Σιωπή και θαυμασμός" των Δημήτρη Β. Προύσαλη & Δημήτρη Φιλελέ | Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Μεσολόγγι. Σιωπή και θαυμασμός
Μαρτυρίες, ιστορίες και ποιήματα για την ανυπότακτη πόλη, με αφορμή τη συμπλήρωση 200 ετών από τη μεγάλη Έξοδο
Συγγραφέας: Δημήτρης Β. Προύσαλης Δημήτρης Φιλελές
Ημερομηνία έκδοσης: 05/2026
ISBN: 978-960-626-977-6
Σελίδες: 264

Εκδόσεις: Πηγή

 Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Το 2026 συνδέεται με ένα ξεχωριστό ορόσημο που σχετίζεται με τη νεότερη Ιστορία του τόπου μας. Συμπληρώνονται 200 χρόνια από τότε που μια ανθρώπινη συλλογική επιλογή, όχι ως πράξη απελπισίας, αλλά ως δρομολόγηση μιας συνειδητής απόφασης με σχέδιο και εκτέλεση, έγινε αιτία να συγκλονιστεί η κοινή γνώμη  στην υπόδουλη και επαναστατημένη Ελλάδα. Παράλληλα προκάλεσε τη συγκίνηση ανθρώπων σε όλον τον κόσμο, καθώς η είδηση της πτώσης του Μεσολογγίου έφτασε στις εσχατιές της ανθρωπότητας σε Ευρώπη, Αμερική και Αυστραλία, δημιουργώντας και δυναμώνοντας νέα κύματα αλληλεγγύης και ξεσηκώνοντας τους λαούς απέναντι στις πολιτικές των συντηρητικών κυβερνήσεών τους που εκδηλώνονταν ενάντια στο λαϊκό αίσθημα. Γιατί άραγε να θυμάται κανείς σήμερα την Έξοδο των υπερασπιστών της μόνης πόλης που φέρει το τίτλο «Ιερή» χωρίς να συνδέεται το προσωνύμιό της με λόγους θρησκευτικούς; Πώς άραγε συνδέεται η Έξοδος του Μεσολογγίου εσωτερικά με την καθημερινότητα ή την πολιτική σκηνή της χώρας ή τι διεθνείς αντανακλάσεις και συσχετίσεις μπορεί να έχει ένα μακρινό γεγονός ως αποτέλεσμα μιας πολιορκίας που κράτησε έναν ολόκληρο χρόνο, σε μια πόλη που γνώρισε την πίεση πολιορκητών σε βάθος τεσσάρων χρόνων με πολύ μικρά διαλείμματα; Ποια μηνύματα εκπέμπουν οι Εξοδίτες από το μακρινό παρελθόν στους σύγχρονους καιρούς;

Την πολιορκία του Μεσολογγίου την  κάνει ενδιαφέρουσα η ανισομετρία των αντιπάλων δυνάμεων, η μονομερής αδυναμία των υλικών μέσων, η σφοδρότητα των συγκρούσεων, η τραγικότητα των συνθηκών, η ένταση στον αποκλεισμό με την επιβολή συνθηκών πείνας, αλλά κυρίως η ακλόνητη καρτερικότητα σε συνδυασμό με την ανυποχώρητη συλλογική και αταλάντευτη απόφαση περί μη παράδοσης, η αψήφηση του θανάτου, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια που μπόλιαζε την ψυχική δύναμη αντοχής και ανένδοτης αντίστασης.

Το βιβλίο αυτό αποτελεί τη συνάντηση δύο διαφορετικών τεχνών και μιας επιστήμης. Είναι η ποίηση που ανταμώνει την αφήγηση, και οι δυο τέχνες αναδύονται μέσα στο πλαίσιο της Ιστορίας, η οποία τις χρωματίζει και τις προσδιορίζει. Το υλικό του βιβλίου αποτελεί μια προσεκτικά σταχυολογημένη επιλογή μετά από επισταμένη έρευνα σε ιστορικές πραγματείες ,απομνημονεύματα αγωνιστών, δημοσιεύματα από τον Τύπο της εποχής , αρχεία και περιοδικά. Τρία διαφορετικά είδη συνθέτουν κυρίως τούτη την ιστορική αναδρομή: τα ποιήματα, οι αφηγήσεις και οι επιστολές. Μέσα από τις αφηγήσεις παρουσιάζονται μικρά και μεγάλα περιστατικά από την καθημερινότητα του πολέμου και της δύσκολης και καθολικά απειλητικής πραγματικότητας υπό το καθεστώς της ασφυκτικής πολιορκίας: Γεγονότα ηρωικά, πράξεις απέλπιδες, στάσεις προς θαυμασμό, «παράλογες» απάθειες και αταραξίες, συμβάντα άσκησης ψυχολογικής βίας, υπονοούμενα και νύξεις προς όλες τις κατευθύνσεις, ενέργειες τρέλας, ιδιαίτερες γυναικείες δυναμικές, ανθρώπινες εγγύτητες και βάρβαρες αντιπαλότητες, αψήφηση της ζωής και του θανάτου, ανεξήγητα πολεμικά πανηγύρια. Οι ιστορίες φέρνουν στο φως καίρια σημεία από την εποποιία της Ιερής Πόλης, που η πτώση της και η Έξοδος των υπερασπιστών της, δέκα χιλιάδες άνθρωποι συνολικά, συγκλόνισε τον κόσμο με την απαράμιλλη στάση των ανθρώπων της, ντόπιων, αδελφών από όλες τις γωνιές της Ελλάδας και του ελληνόφωνου κόσμου, καθώς και ξένων φιλελλήνων, που υπερασπίστηκαν τα ελληνικά δίκαια και πρόσφεραν τη ζωή τους για αυτά.

Η ποιητική ματιά μέσα από την πένα του Δημήτρη Φιλελέ έρχεται να εξυψώσει το ανθρώπινο των πράξεων, δίνοντας μια διάσταση πνευματική στην υλική ροή των περιγραφόμενων, μπολιάζοντας το τετριμμένο της ζήσης με το προς εξιδανίκευση αναδυόμενο και εκφερόμενο. Τα εξήντα περίπου κείμενα διανθίζονται από 20 εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ποιητικές εμπνεύσεις, που φωτίζουν με τρόπο μοναδικό τις περιγραφές της αφήγησης. Πρόκειται για συνθέσεις -τραγούδια εξύμνησης της Λευτεριάς, τα οποία εξυφαίνουν το άθωρο που ανατέλλει, στίχοι-έμμετρες αποτυπώσεις ταπεινού σεβασμού σε ανυπέρβλητα κατορθώματα.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα θεματικά κεφάλαια: Τα γεγονότα της δεύτερης πολιορκίας από τον Κιουταχή το 1825. Την Τρίτη πολιορκία του Μεσολογγίου το 1826 από τους Ιμπραήμ και Κιουταχή σε συμμαχία, το Έπος της Εξόδου και τα μετακατοπινά της Εξόδου. Μαζί με τις αφηγήσεις και τα ποιήματα συμπεριλαμβάνονται και 14 επιστολές, που υπολογίζονται ως ιστορικά ντοκουμέντα, συσχετιζόμενα με τα τραγικά συμβάντα. Κάθε αφήγηση συνοδεύεται από διαφωτιστικά σχόλια και σημειώσεις.

Το βιβλίο κλείνει με δύο παραρτήματα: το πρώτο περιλαμβάνει μικροβιογραφικές αναφορές σε όλα τα ονόματα που συναντά ο αναγνώστης μέσα στα κείμενα, ενώ το δεύτερο αναφέρεται αντίστοιχα στην τοπογεωγραφία των ιστοριών.

Παραθέτουμε κάποια μικρά χαρακτηριστικά αποσπάσματα του βιβλίου:

 «…Η απάντηση του Λάμπρου Βέικου στην επιστολή και τις απαιτήσεις του Κιουταχή, αλλά και της ομόφωνης απάντησης όλων, πως το Μεσολόγγι δίχως να χυθεί αίμα, δεν παραδίνεται στα χέρια του : -Αν θέλει κανονιοστάσια και θύρες, ας έρθει να τα πάρει με τα όπλα του » δηλώνοντας το δικό τους «Μολών λαβέ!»

«…Πολλές φορές, την ώρα της ανάπαυλας από τη μάχη που έφερνε η ανακωχή, οι πολεμιστάδες του Μεσολογγίου, οι δικοί μας, έσκυβαν μπροστά από τα χαρακώματα και άναβαν τα τσιμπούκια τους από τη φωτιά που τους έδιναν οι Τούρκοι στρατιώτες από τα παραδιπλανά ταμπούρια που είχαν για οχυρώματα. Τόσο κοντά ο ένας στον άλλον ήταν οι δυο αντίπαλοι…»

«…Ούτε οι φυλές των Αλβανών ούτε οι Κιουταχήδες από την Ασία, ήταν αρκετές για έναν τόσο μικρό αριθμό Ελλήνων κλεισμένων σε τούτη τη μάντρα. Αλλά ήρθαν τώρα και Άραβες για να μας πολεμήσουν, οδηγούμενοι από Γάλλους αξιωματικούς! Πώς αλλάζει ο καιρός! Άλλοτε τα χριστιανικά γένη πολεμούσαν στην Ανατολή κατά των Μωαμεθανών με πρώτη τη Γαλλία.  Σήμερα οι Γάλλοι κάτω από τις σημαίες του μισοφέγγαρου καταπολεμούν τους Χριστιανούς, που αγωνίζονται κάτω από τη σημαία που φέρει το σταυρό! Είναι αινίγματα που ο Χρόνος και η Ιστορία θα λύσουν μια μέρα…»

«Λένε πως οι έγκλειστοι μέσα στο Μεσολόγγι που εξακολουθούσαν μέσα σε αυτόν τον χαλασμό, να΄ χουν εκείνες τις εκδηλώσεις τις κοινωνικές , που έκαμαν μεταξύ τους στον καιρό που ζούσανε μέσα σε ειρήνη. Τότε ήταν, που στις 7 του Γενάρη του 1826, τρεις μήνες πριν την Έξοδο των πολιορκημένων από το Μεσολόγγι, γίνηκε ένας γάμος μεγάλος και τρανός κι ενώθηκαν δυο σόγια ξεχωριστά..»

«…Ο Καπετάν πασάς γνωρίζει καλά πως οι Έλληνες υπέφεραν άπειρες καταστροφές, έχυσαν τόσα αίματα, ερημώθηκαν οι τόποι τους και για όλα αυτά δεν μπορεί να τους ανταμείψει και να τους αποζημιώσει τίποτε άλλο, παρά μονάχα η Ελευθερία και η Ανεξαρτησία τους …»

«Δεν είναι τούτο πόλεμος γλέντι και χαροκόπι

κάθε που σκάζει δίπλα μας μαύρο θάνατο τόπι

σπιθίζει τσιτσιρίζοντας, καίγεται το φιτίλι

χαμόγελο απλώνεται στα πικραμένα χείλη.

Αν είναι, θα΄ ρθει η ώρα μου, αλλιώς θα πάει στράφι

της ζήσης τα κατάστιχα η μοίρα μας τα γράφει

στον άλλο κόσμο λεύτεροι χίλιες φορές να πάμε

παρά χαράμι στον ντουνιά τα χρόνια μας να φάμε.

Γλυκός το κάθε χάραμα ο ήλιος ανατέλλει

σαν η καρδιά μας γεύεται της λευτεριάς το μέλι

κατάρα είναι ο θάνατος τη νύχτα στο κρεβάτι

στον φράχτη ας έρθει ο χάροντας πάνω στο μαύρο άτι.»

«…Η μεγαλύτερη ντροπή ήταν να δακρύσει ο πληγωμένος ή να κλάψει ή να παραπονεθεί και να πει αχ, πως πονάει… Αυτοί που είχαν πληγωθεί στη μάχη έβριζαν περισσότερο, γιατί δεν ήταν σε κατάσταση να πάρουν το δίκαιό τους και παράγγελναν στους άλλους, να πάρουν εκδίκηση για λογαριασμό τους. Αν κανένας σκοτώνονταν, άκουγες να λένε όλοι: Γάμος χωρίς σφαχτά δεν γίνεται!»

«…Από τις 10 Μαρτίου 1826 σταμάτησε η διανομή ψωμιού στη Φρουρά. Για να εξασφαλιστεί το συσσίτιο σφάζονταν κάθε μέρα οι γάτες, οι σκύλοι, τα γαϊδούρια, τα μουλάρια και τα άλογα… Στις 15 Μαρτίου δεν είχανε μείνει στο Μεσολόγγι ούτε βάτραχοι. Το ίδιο και τα ποντίκια, μαγειρευτήκανε κι αυτά με λάδι και ξύδι… Μερικέ μανάδες βγάζανε από τους υγιείς νεκρούς το σηκώτι τους, το καθαρίζανε, το πλένανε καλά, το πασαλείβανε με ξύδι και αλάτι, το μαγειρεύανε και το δίνανε ύστερα να το φάνε τα παιδιά τους!»

«…Η Έξοδος ομόφωνα αποφασίστηκε να γίνει, Σάββατο Λαζάρου προς Κυριακή των Βαΐων, στις 10 με 11 Απριλίου του 1826,τα μεσάνυχτα ώρα δύο…»

…..

Ο ποιητής μίλησε, λέγοντας «Σιωπή και Θαυμασμός» μπροστά στον ανυπόταχτο φράχτη, στο αλωνάκι της λευτεριάς. Κι αν θα μπορούσε κανείς 200 χρόνια μετά, να εκμαιεύσει ένα μήνυμα, που αν επιθυμεί κάποιος να αφουγκραστεί στο βιβλίο αυτό -δικό μας τωρινό χρέος στον αγώνα εκείνων των μακρινών μας αδελφών- δεν θα ήταν άλλο από το: Αγώνας - Αξιοπρέπεια - Ελευθερία…

Διαβάστε το.

Ο Δημήτρης Β. Προύσαλης  σπούδασε Παιδαγωγικά, Βιβλιοθηκονομία και μετεκπαιδεύτηκε στην Ειδική Αγωγή. Έχει μεταπτυχιακό δίπλωμα (Master) στην κατεύθυνση «Λαογραφία και Πολιτισμός» του ΠΤΔΕ ΕΚΠΑ Αθηνών και είναι υποψήφιος Διδάκτορας του-και τα δύο στην θεματική της προφορικής αφήγησης. Από το 1988 εργάζεται ως δάσκαλος στη Δημόσια Εκπαίδευση. Από το 1999 ασχολείται με την έρευνα, συλλογή, καταγραφή και μελέτη του λαϊκού παραμυθιού. Από το 2003 κουβαλάει με σεβασμό και μοιράζεται, σε αφηγήσεις με ενηλίκους και παιδιά, λαϊκά παραμύθια απ’ τις προφορικές παραδόσεις των λαών, για όλα αυτά που ισορροπούν ανάμεσα στα ψέματα των παραμυθιών και τις αλήθειες της ζωής. Έχει συνεργαστεί με πλήθος φορέων και έχει συμμετάσχει σε διεθνή (Κύπρος, Ουαλία, Καναδάς, Ιράν, Ινδία) και ελλαδικά φεστιβάλ αφήγησης και έχει αφηγηθεί σε ποικίλους χώρους. Ανακοινώσεις του σε διεθνή και πανελλήνια επιστημονικά συνέδρια και ημερίδες συμπεριλαμβάνονται σε συλλογικούς τόμους πρακτικών με λαογραφική, ανθρωπολογική, παιδαγωγική και φιλολογική κατεύθυνση για τη δυναμική του παραμυθιού, τη θέση του αφηγητή και τη σημαντικότητα της αφήγησης στην κοινωνία, στην εκπαίδευση, τη θεραπεία και τον πολιτισμό. Έχει εκδώσει 33 βιβλία (προσωπικά και συλλογικά σε επιμέλεια), τα 24 με παραμυθολογικό περιεχόμενο. Είναι καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αφήγησης Πηλίου «Παραμύθια & Μύθοι στου Κένταυρου τη ράχη» από το 2011 με τη συνεργασία τοπικών φορέων, και του Φεστιβάλ Αφήγησης «Αθήνα… μια πόλη παραμύθια» από το 2014 με τη συνεργασία του Δήμου Αθηναίων, που εμπνέεται από, και αφιερώνεται στην Παγκόσμια Ημέρα Αφήγησης (20 Μαρτίου). Είναι συνιδρυτικό μέλος της ΑΜΚΕ «Παραμύθια και Μύθοι στου Κένταυρου τη ράχη», του Σωματείου για την προώθηση της Φιλαναγνωσίας «Διαβάζοντας Μεγαλώνω» και του Σωματείου Επαγγελματιών Αφηγητών Ιστορητών (Σ.ΕΠ.ΑΦ.Ι) καθώς και τακτικό μέλος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. Από το 2016 έχει την ευθύνη λειτουργίας της Λέσχης Αφήγησης Αθήνας «Μοιράσου κι εσύ μιαν ιστορία» σε μηνιαία βάση στην Αθήνα.

Ο Δημήτρης Φιλελές γεννήθηκε το 1961 στην Αθήνα. Σπούδασε Κοινωνικές Επιστήμες και Παιδαγωγικά. Εργάστηκε ως δάσκαλος επί 35 χρόνια στη δημόσια πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ:

α. Ποιητικά:

Μυθ…ιστόρημα (Απόπειρα, 2017), Θρ…ίαμβοι και απώλειες (Απόπειρα, 2018), Αντι…σώματα (Απόπειρα, 2020), Ομηρία–1922 μ.Χ. (Αττικός), Θοδωράκης, ο «μικρότερος» των Κολοκοτρωναίων (Πηγή, 2023).

β. Αφιερώματα (ποίηση και πεζός λόγος): Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς (Πηγή, 2022), Μνημοσύνη (Πηγή, 2023), Αλύτρωτη Κύπρος – Από την Κατοχή στα Κατεχόμενα (Πηγή, 2024).

γ. Πεζά: Η παράξενη ιστορία μιας βαλίτσας (Πηγή, 2023).

δ. Θεατρικά: Παιδική Θεατρική Σκηνή (2013), Ο Καραγκιόζης δήμαρχος (2013) – ιδιωτικές ψηφιακές εκδόσεις.

ε. Project Ψυχάρης: μεταγραφή έργων κλασικής ελληνικής λογοτεχνίας σε αποκλειστική συνεργασία με τις «Πρότυπες Εκδόσεις Πηγή»: Διηγήματα του Δωδεκαημέρου (2021), Ιστορικά Αφηγήματα του 1821 (2021), Ανθολογία Πασχαλινού Διηγήματος (2021), Χρήστος Μηλιόνης του Αλ. Παπαδιαμάντη (2023), Λουκής Λάρας του Δ. Βικέλα (2023), Η Φόνισσα του Αλ. Παπαδιαμάντη (2023), Τρία αμαρτωλά διηγήματα του Γ. Βιζυηνού (2024).

στ. Ποιητικές και πεζογραφικές δημοσιεύσεις σε πολλά συλλογικά έργα.

ζ. Φωτογραφικά: 60 Μορφές στο φως (Real Press, 2009), Ancient Greece: Sculptural Masterpieces (Apple Store, 2012). • Ατομικές εκθέσεις φωτογραφίας και συμμετοχή σε συλλογικές.

η. Συνεργασίες μελοποιημένοι κύκλοι ποιημάτων: • α. Αλύτρωτη Κύπρος, β. Μνημοσύνη, γ. Ομηρία–1922 μ.Χ. (Άννα Καρλαύτη) • α. Του Κωνσταντή, β. Όταν το ’21 αφηγείται, γ. Θρύλοι της Άλωσης της Πόλης (Φίλιππος Πλακιάς) • Του χρόνου ταξιδιώτης (Δημήτρης Κωνσταντακόπουλος)

αρθρογραφία: Εμπρός, Χανιώτικη Ελευθεροτυπία, Attica Press, Η Πόλη Ζει, Εφημερίδα Αιγάλεω. κριτικές βιβλίου και θεατρικών παραστάσεων: στα διαδικτυακά λογοτεχνικά περιοδικά fractalart.gr και literature.gr

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο, θα βρείτε εδώ