Βιβλιοκριτική: "Η εσχάτη παρουσία" του του Μιχάλη Κ. Γριβέα | Γράφει η Σοφία Σκλείδα

 

Η εσχάτη παρουσία
Συγγραφέας: Μιχάλης Κ. Γριβέας
Ημερομηνία έκδοσης: 02/2026
ISBN: 978-618-210-324-1
Σελίδες: 220

Εκδόσεις: Ελκυστής

Γράφει η Σοφία Σκλείδα

 

Η «Εσχάτη παρουσία» του Μιχάλη Κ. Γριβέα, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ελκυστής (Αθήνα, 2026), είναι μια νουβέλα τολμηρής σύλληψης και έντονου φιλοσοφικού, υπαρξιακού και θεολογικού προβληματισμού. Η πρώτη μορφή της, με τον τίτλο «Νάφση και Σωρέ», βραβεύτηκε το 2018 στον 7ο Διεθνή Λογοτεχνικό Διαγωνισμό του Ομίλου για την UNESCO Τεχνών, Λόγου και Επιστημών Ελλάδος. Το έργο κινείται δημιουργικά ανάμεσα στην επιστημονική φαντασία, τη μεταφυσική αλληγορία και τη θεολογική μυθοπλασία, αντλώντας την έμπνευσή του από δύο μεγάλες πνευματικές παραδόσεις, την Αποκάλυψη του Ιωάννη και τον αρχαιοελληνικό μύθο του Έρωτα και της Ψυχής.

Ήδη το εξώφυλλο προϊδεάζει για τον συμβολικό πυρήνα του βιβλίου. Πάνω σε σκοτεινό, έναστρο φόντο, δύο αφαιρετικές ανθρώπινες μορφές μοιάζουν να ενώνονται και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η εικόνα υποβάλλει τη συνάντηση του έρωτα με την ψυχή, του ανθρώπινου με το υπερβατικό, της θνητότητας με την επιθυμία υπέρβασής της. Εξίσου πολυσήμαντος είναι και ο τίτλος. Η λέξη «παρουσία» παραπέμπει στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, ενώ ο προσδιορισμός «εσχάτη» προετοιμάζει τον αναγνώστη για μια τελική αποκάλυψη. Στο τέλος, όμως, το νόημα ανατρέπεται, εφόσον η τελευταία και ουσιαστικότερη παρουσία δεν είναι μια ακόμη επίδειξη ισχύος, αλλά η παρουσία του έρωτα και της αγάπης.

Η νουβέλα οργανώνεται σε είκοσι τρία σύντομα κεφάλαια και μια καταληκτική ενότητα με τον τίτλο «Επανάσταση». Η διαίρεση αυτή προσδίδει ταχύτητα, κλιμάκωση και εσωτερικό ρυθμό. Τίτλοι όπως «Το γράμμα», «Η πρώτη ανάσταση», «Χιλιετής βασιλεία», «Η πρώτη σφραγίδα», «Η θυσία των χρωμάτων», «Η έλευση του Κυρίου», «Η δίκη» και «Η έβδομη σφραγίδα» συνδέουν εξαρχής την αφήγηση με το αποκαλυπτικό υπόστρωμα. Παράλληλα, κάθε κεφάλαιο λειτουργεί ως ένα ακόμη στάδιο αποκάλυψης, όχι μόνο των γεγονότων, αλλά και της αλήθειας για τον άνθρωπο. 

Το αφηγηματικό εύρημα του εναρκτήριου γράμματος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρετές του έργου. Ένας μακρινός, αθάνατος απόγονος απευθύνεται στους θνητούς προγόνους του, παραβιάζοντας τους νόμους του χρόνου, για να τους διηγηθεί όσα θα συμβούν σε ένα απροσμέτρητο μέλλον. Η επιστολική αυτή συνθήκη δημιουργεί αμέσως μυστήριο και δραματική ειρωνεία. Εκείνος που κατέχει όσα ο σύγχρονος άνθρωπος ονειρεύεται, γνώση, τεχνολογική παντοδυναμία και αθανασία, στρέφεται με νοσταλγία προς έναν κόσμο περιορισμένο, ατελή και θνητό.

Στο μέλλον αυτό η ανθρωπότητα έχει κατακτήσει σχεδόν τα πάντα. Η γενετική μηχανική επιμηκύνει τη ζωή, η επιστήμη ελέγχει τη φύση και ο άνθρωπος διασχίζει τα όρια του σύμπαντος. Ένα μόνο σύνορο παραμένει αξεπέραστο, ο θάνατος. Η αντίφαση είναι καίρια. Όσο περισσότερο ο άνθρωπος πλησιάζει την παντογνωσία και την παντοδυναμία, τόσο εντονότερα βιώνει την αδυναμία του απέναντι στο τέλος. Η τεχνολογική πρόοδος δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ηθική και πνευματική ωριμότητα. Μπορεί, αντιθέτως, να οξύνει την αλαζονεία, τον φόβο και την ψευδαίσθηση της απόλυτης κυριαρχίας.

Η εμφάνιση του Χριστού στην Οιωνίδα σηματοδοτεί τη μεγάλη στροφή της πλοκής. Η Οιωνίς, πρόσωπο με προφητική λειτουργία, καλείται να μεταφέρει στην ανθρωπότητα μια θεϊκή απαίτηση. Οι άνθρωποι πρέπει, με τις επιστημονικές δυνατότητές τους, να αναστήσουν όλους τους νεκρούς προγόνους τους. Αν το έργο ολοκληρωθεί μέσα σε χίλια χρόνια, θα ακολουθήσει η Δευτέρα Παρουσία και θα τους δοθεί η αθανασία. Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο πρωτότυπες ιδέες της νουβέλας. Η ανάσταση, αντί να παρουσιαστεί αποκλειστικά ως θείο θαύμα, ανατίθεται μυθοπλαστικά στον άνθρωπο, ο οποίος μεταβάλλεται σε συνεργό του θεϊκού σχεδίου.

Η συνάντηση επιστήμης και πίστης δεν είναι, ωστόσο, απλή ούτε ανέφελη. Το εγχείρημα προσκρούει σε αξεπέραστα ερωτήματα: Ποιοι δικαιούνται να αναστηθούν; Πού αρχίζει το ανθρώπινο είδος; Τι συμβαίνει με όσους έζησαν και πέθαναν χωρίς να αφήσουν ίχνη; Πώς μπορεί να αποκατασταθεί το σύνολο της ανθρωπότητας, όταν η ιστορία θυμάται επιλεκτικά και συχνά άδικα; Οι διαδοχικές αποτυχίες αποτυπώνονται στις επτά σφραγίδες, οι οποίες παραπέμπουν ευθέως στην Αποκάλυψη, αλλά αποκτούν νέο νόημα, εφόσον κάθε σφραγίδα κλείνει όχι μόνο μια πύλη του Άδη, αλλά και μία ανθρώπινη βεβαιότητα. Η παντοδυναμία της τεχνολογίας αποδεικνύεται ανεπαρκής μπροστά στο μυστήριο του προσώπου, της μνήμης και της ιστορικής ύπαρξης.

Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η συμβολική αντιπαράθεση ανάμεσα στα χρώματα και στη μονοχρωμία. Στον κόσμο της υποσχόμενης αθανασίας τα χρώματα, η αλλαγή και η ερωτική επιθυμία εξορίζονται, επειδή θεωρούνται πηγές αστάθειας και φθοράς. Η αιωνιότητα ταυτίζεται έτσι με την ακινησία, την ομοιομορφία και τον έλεγχο. Η εξάλειψη της διαφοράς παρουσιάζεται ως τίμημα μιας ασφαλούς ύπαρξης. Η πολύχρωμη επανάσταση που ακολουθεί είναι διεκδίκηση της μοναδικότητας, του σώματος, της επιθυμίας και του δικαιώματος στη μεταβολή. Το κόκκινο κασκόλ του Σωρέ, οι έγχρωμες σκιές και το μοναχικό υψωμένο χέρι της Νάφσης συμπυκνώνουν εικαστικά την αντίσταση του ζωντανού απέναντι σε μια αποστειρωμένη τελειότητα.

Κορυφαία στιγμή της νουβέλας είναι η τελική συνέλευση, όπου όλοι καλούνται να αποδεχθούν την αθανασία. Μόνο η Νάφση ψηφίζει αρνητικά. Η πράξη της δεν αποτελεί άρνηση της ζωής, αλλά υπεράσπισή της. Κατανοεί ότι μια ύπαρξη χωρίς γέννηση και θάνατο, χωρίς απώλεια και προσδοκία, χωρίς ελευθερία, επιθυμία και έρωτα, δεν είναι πληρότητα ζωής αλλά ατέρμονη διάρκεια. Ο Σωρέ συντάσσεται μαζί της και οι δύο επιλέγουν τη θνητή αγάπη αντί της άχρωμης αθανασίας. Η εξέγερσή τους είναι ταυτόχρονα ερωτική, πνευματική και πολιτική, εφόσον αντιστέκονται σε μια συλλογική σωτηρία που απαιτεί την κατάργηση της προσωπικής συγκατάθεσης.

Στο σημείο αυτό ενεργοποιείται ουσιαστικά και ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής. Η Νάφση μπορεί να ιδωθεί ως η δοκιμαζόμενη ψυχή, η οποία περνά από την άγνοια, την πίστη και την αμφιβολία στην προσωπική επίγνωση. Ο Σωρέ ενσαρκώνει τη ζωοποιό και ανατρεπτική δύναμη του έρωτα. Η ένωσή τους συμβολίζει τη συνάντηση της ψυχής με την ελεύθερη επιθυμία, του προσώπου με τον άλλον και της θνητής ύπαρξης με το βαθύτερο νόημά της.  Ως εκ τούτου, ο έρωτας λειτουργεί ως δύναμη που καθιστά το πεπερασμένο πολύτιμο.

Συγχρόνως, η σχέση του έργου με την Αποκάλυψη του Ιωάννη είναι οργανική. Η Δευτέρα Παρουσία, η πρώτη ανάσταση, η χιλιετής βασιλεία, η τελική κρίση, ο Αρμαγεδδών και κυρίως οι επτά σφραγίδες συγκροτούν τον βιβλικό καμβά της αφήγησης. Ο συγγραφέας μεταπλάθει ελεύθερα τα αποκαλυπτικά μοτίβα και τα μεταφέρει σε ένα τεχνολογικά εξελιγμένο μέλλον, προκειμένου να θέσει σύγχρονα ερωτήματα για τα όρια του ανθρώπου, την ευθύνη της γνώσης και το περιεχόμενο της σωτηρίας.

Η μυθοπλαστική ανάθεση της ανάστασης στην επιστήμη αποτελεί σκόπιμη αντιστροφή της χριστιανικής θεολογικής αντίληψης, κατά την οποία η ανάσταση είναι δωρεά και ενέργεια του Θεού. Χάρη σε αυτή την αντιστροφή αναδεικνύεται το χάσμα ανάμεσα στην τεχνική ανακατασκευή ενός οργανισμού και στην αποκατάσταση του μοναδικού ανθρώπινου προσώπου. Η επιστήμη μπορεί να χειριστεί τον γενετικό κώδικα, δεν μπορεί όμως να ανασυστήσει από μόνη της το ανεπανάληπτο βίωμα, τη σχέση, τη μνήμη και την ελευθερία. Το βιβλίο δεν απαξιώνει την επιστημονική γνώση, αντίθετα ελέγχει την απολυτοποίησή της και τονίζει ότι η ισχύς χωρίς διάκριση και ευθύνη δεν ισοδυναμεί με σωτηρία.

Ένα δεύτερο θεολογικό ερώτημα αφορά τη διαφορά ανάμεσα στην αθανασία και στην αιώνια ζωή. Η αθανασία που προτείνεται στους ήρωες μοιάζει με ατελείωτη βιολογική παράταση, η οποία προϋποθέτει την ακινησία και την κατάργηση της ετερότητας. Αντιθέτως, στη χριστιανική προοπτική η αιώνια ζωή δεν νοείται απλώς ως απεριόριστη χρονική διάρκεια, αλλά ως κοινωνία, σχέση και πληρότητα. Χωρίς να ταυτίζεται με μια συστηματική θεολογική θέση, η νουβέλα πλησιάζει δημιουργικά αυτή τη διάκριση, διότι η ύπαρξη γίνεται αληθινά ζωντανή επειδή ανοίγεται ελεύθερα προς τον άλλον.

Καθοριστική είναι, επομένως, η θέση της ελεύθερης βούλησης. Η Νάφση αρνείται μια «σωτηρία» που επιβάλλεται ομόφωνα και εξαλείφει τη δυνατότητα της άρνησης. Η μοναχική ψήφος της υπερασπίζεται την αξία του προσώπου απέναντι στη δύναμη του πλήθους και κάθε εξουσίας που υπόσχεται ασφάλεια με αντάλλαγμα την ελευθερία. Το ερώτημα που αναδύεται είναι βαθιά θεολογικό και ανθρωπολογικό: μπορεί να υπάρξει σωτηρία χωρίς ελεύθερη συγκατάθεση; Μπορεί να υπάρξει αληθινή ενότητα όταν έχει καταργηθεί η διαφορά;

Τέλος, η αγάπη αποκτά σχεδόν σωτηριολογική λειτουργία. Η «εσχάτη παρουσία» είναι η παρουσία του έρωτα, ο οποίος νικά τον θάνατο όχι εξαφανίζοντάς τον, αλλά στερώντας του το έσχατο νόημα της ματαιότητας. Η αυτοπροσφορά, η πιστότητα και η ελεύθερη κοινωνία των προσώπων μεταμορφώνουν τη θνητότητα σε χώρο νοήματος. Έτσι συναντώνται η βιβλική εσχατολογία και ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής, το ότι η ολοκλήρωση του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην αυτάρκεια ή στην απεριόριστη διάρκεια, αλλά στην αγαπητική σχέση.

Σύμφωνα με τα προηγούμενα, πρώτη και θεμελιώδης αρετή της νουβέλας είναι η πρωτοτυπία της σύλληψής της. Η επιστολή ενός αθάνατου ανθρώπου του μέλλοντος προς τους θνητούς προγόνους του, η τεχνολογική ανάσταση των νεκρών και η τελική άρνηση της αθανασίας συνθέτουν ένα παράδοξο υψηλής δραματικής και φιλοσοφικής δυναμικής. Ο συγγραφέας αξιοποιεί τους κώδικες της επιστημονικής φαντασίας  για να φωτίσει τα σταθερά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Δεύτερη αρετή είναι η οργανική διακειμενικότητα. Η Αποκάλυψη, ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής, η γενετική, η θεωρία της εξέλιξης, η πολιτική φιλοσοφία και η μεταφυσική συνυφαίνονται σε ένα συνεκτικό μυθοπλαστικό σύμπαν και υπηρετούν το ίδιο κεντρικό ερώτημα, τι είναι αυτό που κάνει την ανθρώπινη ζωή άξια να βιωθεί;

Ιδιαίτερα επιτυχής είναι και η συμβολική αρχιτεκτονική του έργου. Οι επτά σφραγίδες, τα χρώματα και η λευκή μονοχρωμία, οι ερωδιοί, το όρος των οιωνών, το κόκκινο κασκόλ, το γράμμα και το μοναχικό χέρι οργανώνουν ένα πυκνό σύστημα σημασιών. Τα σύμβολα  προωθούν την πλοκή και μεταφέρουν τις κεντρικές ιδέες με δύναμη εικόνας.

Αρετή αποτελεί επίσης η γλωσσική και υφολογική ποικιλία. Ο επιστημονικός λόγος συνυπάρχει με βιβλικούς απόηχους, ποιητικές εικόνες, ειρωνεία και λυρικές εξάρσεις. Το ύφος μετακινείται από το κοσμολογικό και υποβλητικό στο στοχαστικό και σατιρικό, χωρίς να χάνει τον κεντρικό του προσανατολισμό. Η συντομία των κεφαλαίων συγκρατεί τον ρυθμό και εξισορροπεί την υψηλή πυκνότητα των ιδεών.

Τέλος, ξεχωρίζει ο ανθρωπιστικός πυρήνας και η επικαιρότητα της νουβέλας. Ο Γριβέας συνομιλεί με τα σημερινά διλήμματα της τεχνητής παρέμβασης στη ζωή, της τυποποίησης της ομορφιάς, της κατάργησης της διαφορετικότητας, της μαζικής συμμόρφωσης και της αναζήτησης απόλυτης ασφάλειας. Δεν απορρίπτει ούτε την επιστήμη ούτε την πίστη. Ασκεί κριτική στην αλαζονεία, στον δογματισμό και σε κάθε σύστημα που θυσιάζει το πρόσωπο στον βωμό μιας επιβεβλημένης τελειότητας. 

Στις τελευταίες σελίδες ο αθάνατος επιστολογράφος αποκαλύπτει γιατί παραβίασε τον νόμο του χρόνου. Η ιστορία της Νάφσης και του Σωρέ τον έκανε να κατανοήσει ότι οι θνητοί διαθέτουν κάτι που η δική του αθανασία δεν μπορεί να προσφέρει, τη δυνατότητα να αγαπήσουν τόσο βαθιά, ώστε να διακινδυνεύσουν τα πάντα. Το γράμμα δεν αποστέλλεται για να αλλάξει το πεπρωμένο, αλλά για να θυμίσει στους ανθρώπους ότι κατέχουν ήδη την πεμπτουσία της ζωής, «τον έρωτα και την αγάπη».

Η «Εσχάτη παρουσία» είναι, τελικά, μια ευρηματική και πολυεπίπεδη νουβέλα για το όριο της γνώσης, την ελευθερία της συνείδησης και τη λυτρωτική δύναμη της σχέσης. Η ουσιαστικότερη αρετή της βρίσκεται στο ότι μετατρέπει μια κοσμική και αποκαλυπτική ιστορία σε βαθιά ανθρώπινο ερώτημα. Όταν οι βεβαιότητες καταρρέουν, οι σφραγίδες κλείνουν και ακόμη και η επιστήμη εξαντλεί τις δυνατότητές της, απομένει η αγάπη, η δύναμη που δεν καταργεί μηχανικά τον θάνατο, αλλά μπορεί να μεταμορφώσει τη θνητή ζωή σε ελεύθερη προσφορά και κοινωνία.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο, θα βρείτε εδώ