Βιβλιοκριτική: "Και τα πρόσωπά μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες" του John Berger

Και τα πρόσωπά μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες

Συγγραφέας: John Berger
Ημερομηνία έκδοσης: 12/2025
ISBN: 978-618-223-116-6

Μετάφραση: Δανάη Σιώζιου

Πρόλογος: Δανάη Σιώζου

Σελιδες: 144

Εκδόσεις: Αλεξάνδρεια

Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Με αναφορές στις γαλλικές Άλπεις, με ένα ποίημα για την ηλικία των βουνών και μια σύντομη αυτοβιογραφική ιστορία για έναν λαγό στα μεθοριακά σύνορα, ξεκινάει αυτό το αταξινόμητο βιβλίο του Τζον Μπέρτζερ.

Το Α΄ Μέρος, με τίτλο «Κάποτε», είναι μια απόπειρα να καταγράψει την αινιγματική, ενίοτε αμφισήμαντη ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου, ενώ το Β΄ Μέρος, με τίτλο «Εδώ», εξετάζει την έννοια του χώρου, ειδικά σε σχέση με την όραση και την απόσταση. Το κείμενο μοιάζει με μια σειρά από στιγμιότυπα στο μυαλό του Μπέρτζερ, καθώς χρησιμοποιεί την τέχνη, τη φωτογραφία, τη φιλοσοφία, την ποίηση και προσωπικές αναμνήσεις για να αναμετρηθεί με τον χρόνο και τον χώρο, ο Χέγκελ, ο Μαρξ, ο Δάντης, ο Καμύ και ο Καραβάτζιο είναι μερικοί μόνο από τους καλλιτέχνες και στοχαστές στους οποίους αναφέρεται στο κείμενό του.

Κάποιες φορές ο Μπέρτζερ απευθύνει την αφήγησή του σε ένα ανώνυμο «εσύ» που είναι η αγαπημένη του. Ο χρόνος και ο χώρος έχουν, ίσως, τη μεγαλύτερη επίδραση στην αγάπη, το σεξ και την επιθυμία: «Η σεξουαλική ορμή να αναπαραχθούμε και να γεμίσουμε το μέλλον είναι μια ορμή ενάντια στο ρεύμα του χρόνου, το οποίο ρέει αδιάκοπα προς το παρελθόν. Η γενετική πληροφορία που εξασφαλίζει την αναπαραγωγή λειτουργεί ενάντια στον διασκορπισμό». Και: «Η αγάπη είναι μια ανασύνθεση στην καρδιά αυτής της “διαφύλαξης” που είναι η Ύπαρξη». Οι σκέψεις του Μπέρτζερ για την αγαπημένη του αναδεικνύουν την επώδυνη απόσταση που τους χωρίζει. Της γράφει για το πώς πήγε σε ένα ταχυδρομείο για να της στείλει ένα δέμα ή ένα γράμμα, ή της θυμίζει φευγαλέες στιγμές που μοιράστηκαν, ή μια συζήτηση που κάνανε για την τέχνη ενώ ήταν στο κρεβάτι. Οι σκέψεις του για την όραση και το φως μπλέκονται μ΄ αυτές για την απόσταση.

Οι σκέψεις του Μπέρτζερ για τη στενή σύνδεση του πόνου και της ηδονής, όπως σχετίζονται με τον χρόνο, τον χώρο και την αγάπη, είναι οι πιο ενδιαφέρουσες σε αυτό το βιβλίο. Ο Μπέρτζερ γράφει: «Ποτέ δεν ήταν εύκολο να ανακουφίσουμε τον πόνο. Οι πόροι είναι συνήθως σε έλλειψη-φαγητό, κατάλληλα φάρμακα, ρούχα, καταφύγιο. Αλλά ποτέ δεν ήταν δύσκολο να εντοπιστούν οι αιτίες του πόνου: πείνα, αρρώστια, κρύο, στέρηση… Πάντα ήταν, κατά κανόνα, πιο εύκολο να ανακουφίζουμε τον πόνο από το να προσφέρουμε ηδονή ή να κάνουμε κάποιον ευτυχισμένο. Το σημείο του πόνου εντοπίζεται πιο εύκολα».

«Με μια τεράστια εξαίρεση», μας λέει, «τον συναισθηματικό πόνο της απώλειας, τον πόνο που έχει ραγίσει μια καρδιά. Αυτός ο πόνος γεμίζει τον χώρο μιας ολόκληρης ζωής. Μπορεί να άρχισε με ένα μόνο γεγονός, αλλά το γεγονός αυτό δημιούργησε ένα πλεόνασμα πόνου. Ο πάσχων είναι απαρηγόρητος. Ωστόσο, τι είναι αυτός ο πόνος, αν όχι η αναγνώριση ότι αυτό που κάποτε δόθηκε ως ηδονή ή ευτυχία αφαιρέθηκε αμετάκλητα; Ο Μπέρτζερ εντάσσει στη συζήτησή του για τον πόνο και την ευχαρίστηση τους πίνακες του Καραβάτζιο και τις εκφράσεις των προσώπων που καταγράφει στην τέχνη του. Ο Μπέρτζερ αναφέρει: «Έχω δει μια παρόμοια έκφραση στα πρόσωπα των ζώων πριν ζευγαρώσουν και πριν σκοτώσουν».

Είναι φανερό ότι ο Μπέρτζερ μαζεύει το υλικό για τα βιβλία του βήμα βήμα, όπως σκιτσάρει το περιβάλλον του ένας ζωγράφος. Οι φλέβες της ευαισθησίας και της οξύνοιας του Τζον Μπέρτζερ διατρέχουν αυτό το βιβλίο, χαρτογραφώντας με τη ροή τους τον χώρο της αφήγησης και δημιουργώντας δυναμικές συνδέσεις και ρεύματα στα σημεία που διακλαδώνονται. Οφείλει να μελετήσει κανείς το σύνολο της γραφής του Μπέρτζερ με τον τρόπο που θα επιχειρούσε να αποκρυπτογραφήσει ένα άγνωστο τοπίο. Η αποκρυπτογράφηση ωστόσο δεν είναι εύκολη, γιατί η σκέψη του Μπέρτζερ είναι φύση ποιητική και θέλει προσοχή στην ερμηνεία, καθώς καίει τις αποστάσεις και καταργεί τα όρια. Σε αυτή την πρωτοτυπία οφείλει τη γοητεία της. Ο Μπέρτζερ αφοσιωνόταν στις ιδέες και την πρακτική τους εφαρμογή.

Σε αυτό το βιβλίο βρίσκει κανείς ευαίσθητα ερωτικά γράμματα γεμάτα ατόφια ποίηση και σκέψεις για τη θνητότητα, την τέχνη, τον έρωτα και την απουσία, στιγμές αποκρυσταλλωμένες στο χρόνο που αιωρούνται πάνω από τα απροσδόκητα τοπία του συγγραφέα. Από τις λυρικές περιγραφές έργων του Καραβάτζιο και τις διεισδυτικές εξερευνήσεις του θανάτου ή της μετανάστευσης μέχρι την εικόνα μιας πασχαλιάς το σούρουπο στην πλαγιά του βουνού, το βιβλίο αυτό είναι μια πανέμορφη και μύχια ανταπόκριση στον κόσμο που μας περιβάλλει.

Διαβάστε το.

Ο John Berger (Τζον Μπέρτζερ, 1926-2017), συγγραφέας, ζωγράφος, σεναριογράφος, κορυφαίος θεωρητικός της τέχνης και διανοούμενος, γεννήθηκε στο Λονδίνο. Μετά τη θητεία του στο στρατό (1944-46), παρακολούθησε τις Σχολές Καλών Τεχνών Chelsea School of Art και Central School of Art του Λονδίνου και στα τέλη της δεκαετίας του '40 άρχισε να εκθέτει σε μικρές γκαλερί του Λονδίνου ως ζωγράφος (Wildenstein, Redfern, κ.ά.). Λίγο αργότερα εμφανίστηκε με κριτικά άρθρα του στο περιοδικό New Statesman, υιοθετώντας μια ριζοσπαστική, μαρξιστική όσο και ουμανιστική προσέγγιση του μοντερνισμού. Τα μυθιστορήματά του, πρωτότυπα σε μορφή και με ιστορική και πολιτική διεισδυτικότητα, αντλούν τα θέματά τους από τον κόσμο της τέχνης και του κριτικού του πνεύματος. Το 1972 κέρδισε το βραβείο Booker για το μυθιστόρημά του G.