Βιβλιοκριτική: "Από το γεφύρι του Δρίνου του Ίβο Άντριτς στο γεφύρι της Άρτας" της Αικατερίνης Σχισμένου

Από το γεφύρι του Δρίνου του Ίβο Άντριτς στο γεφύρι της Άρτας
Αικατερίνη Σχισμένου
ISBN 978-960-602-530-3
Ημερομηνία έκδοσης: 2/2026
Σελίδες: 132
Εκδόσεις: Αφοί Κυριακίδη 2026

Γράφει ο Κώστας Τραχανάς

Πώς να μιλήσεις, αλήθεια, για τούτο τον τόπο; Τόπος Ηπειρώτικος. Τόπος βραχώδης, σκληρός, κακοτράχαλος, άγονος. Ώρες ώρες νομίζεις πως οι πέτρες ορθώθηκαν από μόνες τους και δημιούργησαν τους εξαιρετικούς οικισμούς , τις στάνες, τα μονοπάτια, τα γεφύρια που απλώνονται από τις βουνοκορφές της Πίνδου μέχρι τον κάμπο της Άρτας. Φτάνεις πάνω από τους γκρεμούς της Ρουίστας της Πίνδου και νομίζεις ότι αετοπετάς , η σκέψη πως αγναντεύεις όλη την Ήπειρο στην αιωνιότητα, έχει τη δύναμη να γλυκαίνει ακόμα και τον θάνατο…

Στην Ήπειρο κάθε μετακίνηση συνεπάγεται μάχη με ένα τοπίο που συνθέτουν ψηλά, άγρια βουνά, λαγκάδια, στεφάνια, χαράδρες και χιλιάδες ρέματα.

Η Ήπειρος επέζησε μέσα στο χρόνο γιατί είναι εικόνα και τόπος μαζί. Τόπος της αθωότητας, της αρμονίας, της Φύσης και της χαράς της ζωής.

Μια εικόνα μπορείς να την περιγράψεις , μπορείς να την φορτίσεις συναισθηματικά, μπορείς να την τοποθετήσεις σε κάδρα της αρεσκείας σου, μπορείς αν θες να την εξιδανικεύσεις. Δεν μπορείς όμως να την μυθοποιήσεις…

Η Ήπειρος είναι γεμάτη γεφύρια, το πιο ονομαστό είναι της Άρτας το Γιοφύρι και η παραλογή του.

Πόθων γεφύρωμα
Πόθων γεφύρωμα το πέτρινο γεφύρι
θα γράψει μύθους ιστορίες για αιώνες…
… Πέτρα την πέτρα ένα πρωί θα αρχίσει η ιστορία το ταξίδι της
οι θρύλοι θα εμφανιστούν φορώντας τα καλά τους
για να καταγραφούν για πάντα σε ανθρώπων μνήμες…
Δημήτρης Βίκτωρ

Τα γεφύρια είναι δεμένα αναπόσπαστα με τα ποτάμια.

Το νερό και η πέτρα αδελφώνονται στην Ήπειρο της Ελλάδας, στην Αλβανία, στη Βοσνία και στην Σερβία…

Τα γεφύρια συνδέουν τους ανθρώπους, τις πόλεις, τις χώρες, είναι αψίδες επικοινωνίας.

Όταν δε ζεις μόνος, άρα συμβιώνεις-επικοινωνείς. Και, για να επικοινωνείς διαβαίνεις στράτες, δρασκελίζεις ρεματιές, φτιάχνεις πετρογέφυρες για το στέρεο διάβα.

Πέτρινη η επικοινωνία για τον Αρτινό.

Τόση υπομονή να χτίσουν την πέτρινη επικοινωνία τους. Τόσος κόπος και μόχθος για το θεμελίωμα.

Πάνω στην σκληρή πέτρα η επαφή του Αρτινού με τους δικούς του και τον... «άλλο» κόσμο!

Το μόνο απλόχερα δοσμένο είναι κι ήταν το πέτρινο υλικό-ακατέργαστο όμως, πρωτόγονο κι αυτό σαν τις σκληρές συνθήκες της περιοχής.

Βασική πρώτη ύλη ήταν η πέτρα. Πέτρα πάνω στην πέτρα.

Τη συνδετική ύλη, το κουρασάνι, αποτελούσε μίγμα τριμμένου κεραμιδιού, σβησμένο ασβέστη, αλαφρόπετρα, ποταμίσιος άμμος, νερό, μαλλιά ζώου, ασπράδια αυγών και το μυστικό της «συνταγής» που γνώριζε μόνο ο Πρωτομάστορας.

Από τον πέτρινο αυτό δρόμο:

πέρασαν πεζούρα και καβαλαρία,

πέρασαν κοπάδια και τσελιγκάτα για τα χειμαδιά και τα ξεκαλοκαίριασμα,

πέρασαν ζαλικωμένες γυναίκες και φορτωμένοι άνδρες,

πέρασαν στρατιώτες δικοί μας και ξένοι εφήμεροι,

κατακτητές και υπερασπιστές,

πέρασαν πραματευτάδες και ζητιάνοι,

πέρασαν Αρτινοί που τα’ χτισαν κι όλοι οι κατοπινοί διαβάτες της Ιστορίας.

Η γέφυρα ενώνει τους ανθρώπους

ενώνει τα ριζιμιά λιθάρια στα θεμέλια.

Ο Άραχθος με το γεφύρι δε χώριζαν –πάντα ένωναν τους Αρτινούς.

Η γέφυρα της Άρτας δεν είναι μόνο υλική κατασκευή, αλλά και τόπος θυσίας. Το γνωστό δημοτικό τραγούδι μιλά για το σκληρό τίμημα που απαιτεί η αντοχή: «Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες…» και καταλήγει με τη θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα. Η γέφυρα εδώ δεν είναι απλώς πέρασμα αλλά ένα έργο που επιβάλλει στους ανθρώπους την ακραία δοκιμασία, μετατρέποντας τον θάνατο σε θεμέλιο της συλλογικής μνήμης και ευημερίας.

Η συγγραφέας Αρτινιά Κατερίνα Σχισμένου επέλεξε στο βιβλίο της τα παλιά πέτρινα γεφύρια, που με τα τόξα τους εξακολουθούν να μαγεύουν αλλά και να τάζουν. Για την ακρίβεια «αντιπαραθέτει», εν είδει βυζαντινής αντιφωνίας, τους θρύλους του Γεφυριού της Άρτας πάνω από τον ποταμό Άραχθο, με εκείνους, τους πολλούς, που φέρει το γεφύρι του Βίσεγκραντ, πάνω από τον ποταμό Δρίνο, της μακρινής Βοσνίας. Μακρινοί πράγματι οι τόποι, μα τόσο οικείοι μεταξύ τους! Και κάπως έτσι, «σ΄ εμάς εισδύει ο ποταμός και εμείς στον ποταμό εισδύουμε…»

Η μελέτη αυτή δείχνει ότι το Γεφύρι στο Βίσεγκραντ του Δρίνου, όπως το αποτύπωσε ο Ίβο Άντριτς στο μνημειώδες μυθιστόρημά του και το Γεφύρι της Άρτας είναι δύο όψεις του ίδιου αρχέγονου μύθου: το γεφύρι ως νίκη και ταυτόχρονα ως δοκιμασία. Στο Βίσεγκραντ, το γεφύρι γίνεται τόπος παρατήρησης της ιστορίας, στην Άρτα, τόπος σκληρής θυσίας. Και στις δύο περιπτώσεις, η γέφυρα αποκαλύπτεται ως έργο που υπερβαίνει τον δημιουργό της και ενσαρκώνει την αντοχή της ανθρώπινης ψυχής.

Οι γέφυρες, λέει η συγγραφέας, δεν είναι μόνο λίθοι και κονίαμα. Είναι πρωτίστως, μνήμες, τραγούδια και ιδέες που συνδέουν τους ανθρώπους πέρα από τα όρια του χρόνου και των συνόρων.

Το βιβλίο αυτό πρόκειται για μια σύγκριση που δεν περιορίζεται στη μορφολογία ή την ιστορική συγκυρία των γεφυριών. Αντιθέτως αγγίζει βαθύτερα ζητήματα μνήμης, συλλογικής ταυτότητας και του τρόπου με τον οποίο τα έργα του ανθρώπινου χεριού αποκτούν διαστάσεις συμβολικές και υπερβατικές.

Ο Νομπελίστας Ίβο Άντριτς, συνέδεσε το όνομά του άρρηκτα με το Γεφύρι του Δρίνου. Το μυθιστόρημά του δεν είναι απλώς χρονικό της Βοσνίας και των ανθρώπων της, των συνηθειών τους, του τόπου τους. Είναι ένας στοχασμός για την αντοχή και τη φθορά, για το πέρασμα του χρόνου και για την αέναη ροή της ιστορίας. Το γεφύρι δεν είναι εδώ ένα στατικό μνημείο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός, που «αντιστέκεται και αντέχει, ενώ γύρω του όλα αλλάζουν», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Άντριτς. Το γεφύρι λειτουργεί ως ένα είδος συμβολικού άξονα: συνδέει τον ουρανό με το ποτάμι, το παρελθόν με το παρόν, τη μνήμη με την ελπίδα.

Το γεφύρι του Δρίνου είναι ένα χρονικό τεσσάρων αιώνων, τεσσάρων θρησκειών και εθνοτήτων που μοιράζονται τον ίδιο τόπο. Είναι ταυτόχρονα και η ιστορία του γεφυριού που μοιράζεται την υπόστασή του με τις ανθρώπινες ιστορίες, τους πολέμους, τους γάμους και τις κηδείες, τον πόλεμο και την ειρήνη. Όλα περνάνε από το δρόμο του γεφυριού όμως το αφήνουν ανέγγιχτο.

Η λογοτεχνική του λειτουργία ξεπερνά τον ρεαλισμό και αγγίζει τα όρια του μύθου. Το γεφύρι δεν είναι μόνο πρακτικό μέσο διάβασης, αλλά και η ανώτερη μορφή ανθρώπινης δημιουργίας, γιατί υπηρετεί την επικοινωνία, την υπέρβαση των συνόρων και τη σύνδεση των ανθρώπων.

Παρά τις διαφορετικές τους καταβολές και τα δυο γεφύρια καταλήγουν να συμβολίζουν το ίδιο θεμελιώδες ζήτημα: πώς οι άνθρωποι προσπαθούν να υπερβούν τον χρόνο και τη φθορά, να ενωθούν πέρα από τα εμπόδια, να αφήσουν πίσω τους ένα έργο που θα αντέξει περισσότερο από τη δική τους ζωή.

Τα Βαλκάνια όπως και τα γεφύρια τους, οι δημιουργοί τους, οι ποταμοί τους, πιο πολύ μας ενώνουν παρά μας χωρίζουν.

Η γέφυρα του Βίσενγκραντ μαρτυρεί την αντοχή στη ροή της ιστορίας και τη δύναμη της αθανασίας του γεφυριού, η γέφυρα της Άρτας μαρτυρεί το κόστος της δημιουργίας και τη θυσία που προϋποθέτει κάθε μνημείο.

Τα δυο γεφύρια έγιναν θεατρικά έργα, ιστορίες, βιβλία μυθιστορήματα, ποιήματα ζωγραφιές και ταινίες. Η Κατερίνα Σχισμένου παρουσιάζει το γεφύρι του Δρίνου ως θεατρική παράσταση από κάποιους δημιουργούς Σέρβους και Έλληνες και το Γεφύρι της Άρτας ως θεατρικό έργο και μουσικό από διάφορους Έλληνες καλλιτέχνες.

Τα γεφύρια πάντοτε θα ενώνουν. Θα αποτελούν μνημεία ομορφιάς και τέχνης. Θα μιλάνε στις ψυχές και τις μνήμες των ανθρώπων πως για να γίνει μια γεφύρωση, μια σχέση, μια επικοινωνία οι κοινωνίες λειτουργούσαν συλλογικά και με σύμπνοια. Η θυσία είχε θέση τραγική αλλά ήταν για το γενικό καλό και ο αρχηγός, δε δίσταζε να την πάρει για μια γενική ευημερία. Κοινωνίες μακριά από τις δικές μας με άλλο ηθικό αποτύπωμα σε σχέση με σήμερα. Κοινωνίες που θυσίαζαν τις γυναίκες και τα ορφανά για ένα μεγάλο έργο όχι ενός ανδρός αλλά μιας κοινωνίας που έβαζε τη γυναίκα στα θεμέλια ενός ολόκληρου κόσμου να σηκώνει τις αδικίες και τις θυσίες ώστε να μην είναι άδικες…

Της Άρτας το γεφύρι είναι έργο άφθαρτο στο χρόνο, μνημείο της ακατάβλητης ανθρώπινης θέλησης. Όμως δυο φορές τα τελευταία 70 χρόνια το γεφύρι πήγε να πέσει. Σώθηκε χάριν στην προσπάθεια απλών ανθρώπων.

Φταίχτης
Αν η αδιαφορία των χρηστών
σωριάσει κάποια μέρα το γεφύρι,
γνωρίζω τι θα ειπωθεί.
Πως δεν έκανε σωστά τη δουλειά της
η γυναίκα του πρωτομάστορα.

Πάλι θα φταίει η γυναίκα του Πρωτομάστορα, αν θα πέσει το γεφύρι, λέει η Αρτινιά ποιήτρια Αναστασία Κόκκινου, όμως φταίει μια άλλη… γυναίκα, μια… Ελένη (όχι της Τροίας), που έσωσε πάλι το γεφύρι της Άρτας, αλλά και αυτή θυσιάστηκε…

Ιστορίες δύο γεφυριών που μοιάζουν σαν να ειπώθηκαν χαμηλόφωνα, από στόμα σε στόμα, σε κάποιο πλακόστρωτο σοκάκι, σε μια φτωχική αυλή με ορτανσίες, πίσω από κλειστά παντζούρια. Οι εικόνες σε ακολουθούν έχοντας αφήσει μέσα σου ψιθύρους πολύτιμους, ανθρώπους με τις σιωπές και τις ιστορίες τους για γεφύρια από στόμα σε στόμα…

Αντικειμενική, καίρια, οξυδερκής παρατηρήτρια, στοχαστική, φιλόλογος με κοινωνιολογική σκέψη, λογοτέχνης, άοκνη ερευνήτρια και αφηγήτρια, σύγχρονη επιστήμονας που κινείται ανάμεσα στο νεωτερισμό και στην παράδοση, η Κατερίνα Σχισμένου, αναλύει, συνθέτει, παρατηρεί, περιγράφει φωτίζει και τα πιο ελάχιστα γεγονότα της κατασκευής, του στερεώματος των δύο γεφυριών: του Βίσενγκραντ και της Άρτας, τις ιστορίες τους, τους μύθους τους και τους θρύλους τους. Συνυπάρχουν και πολλά και αρκετά διαφορετικά μεταξύ τους στοιχεία: μνημονικά κάδρα, αδρές περιγραφές του ηπειρώτικου και βοσνιακού τοπίου, ντοπολαλιές και τοπωνύμια, παπαδιαμαντική μιμική, θεατρικά έργα, ποιήματα και τραγούδια. Βάζει μουσική στα κείμενά της, η ποίηση ενεδρεύει σε κάθε λέξη και έννοια…

Σας προσκαλώ να ανοίξετε αυτό το βιβλίο. Αφεθείτε στους ψιθύρους του – κι ας γίνουν κραυγή μετά…

Πρόκειται για μια αριστουργηματική προσέγγιση.

Διαβάστε το.

Η Κατερίνα Σχισμένου γεννήθηκε στην Άρτα και μεγάλωσε στο Βερολίνο την εποχή που ήταν χωρισμένο στα δύο. Ολοκλήρωσε τις σπουδές της στην Ψυχολογία, Φιλοσοφία και Προσχολική Αγωγή στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Κατέχει άριστα τη Γερμανική Γλώσσα (Maximilian Universität München) και έχει ειδικευτεί στην Ειδική αγωγή (Πανεπιστήμιο Αθηνών και Πανεπιστήμιο Αιγαίου) και την Διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας ως δεύτερη ξένη γλώσσα (Πανεπιστήμιο Αιγαίου) όπως και στην εκπαίδευση ενηλίκων. Επιπλέον διαθέτει μεταπτυχιακές σπουδές στην πολιτιστική διαχείριση (Μ.Α. Πανεπιστήμιο Κύπρου) και στις Σλαβικές σπουδές (Μ.Α. ΑΠΘ). Έχει εργαστεί τόσο στη δημόσια όσο και στην ιδιωτική εκπαίδευση, σε προγράμματα διασυνοριακά, προώθησης του τοπικού πολιτισμού και κληρονομιάς (Interreg-Hermes) και σε σχολεία δεύτερης ευκαιρίας. Παράλληλα δραστηριοποιείται στο χώρο της αρθρογραφίας και τα πολιτιστικά δρώμενα. Το 2020 εκδόθηκε το πρώτο της λογοτεχνικό βιβλίο, «Στοιχειωμένη Ήπειρος Ι», το 2022 «Στοιχειωμένη Ήπειρος ΙΙ» από τις εκδόσεις Πηγή, το 2025 «Στοιχειωμένη Ήπειρος ΙΙΙ» καθώς και μια μονογραφία «Ελένη Αγγελίνα Δούκαινα, μεταξύ ιστορίας και λογοτεχνίας» το 2023. Το 2024 κυκλοφορεί ένα βιβλίο με μικρές ιστορίες «Η ώρα στον κόσμο είναι πέντε» από τις εκδόσεις Εντύπωσις. Επιπλέον έχει γράψει θεατρικούς μονολόγους όπως «Το σκονισμένο μπαούλο», «Ελένη Αγγελίνα, μια πριγκίπισσα της Άρτας», «Η μητέρα του κάλφα».