O χαρταετός
Μετάφραση: Γιάννης Στρίγκος
Ημερομηνία έκδοσης: 03/2024
ISBN: 978-618-07-0446-4
Σελίδες: 256
Εκδόσεις: Πατάκη
Ι. Πέρα από τη συγγραφική πρόθεση: Η λογοτεχνία σε διάλογο με την ορθόδοξη παράδοση
Το μυθιστόρημα της Λετισιά Κολομπανί «Ο χαρταετός» μπορεί να διαβαστεί ως μια συγκινητική ιστορία κοινωνικής δικαιοσύνης, ευαισθησίας, εκπαίδευσης και γυναικείας χειραφέτησης. Παρά ταύτα, από την πλοκή, τις περιγραφές του βιβλίου και τις ανθρώπινες καταστάσεις, μπορούμε να αναζητήσουμε βαθιές πνευματικές προεκτάσεις της ορθόδοξης χριστιανικής μας παράδοσης. Δεν πρόκειται για στοιχεία ούτε για άμεσες αναφορές που υπάρχουν στο ίδιο το βιβλίο, αλλά για θεματικές αντιπαραβολές, οι οποίες αγγίζουν θεμελιώδεις αλήθειες της χριστιανικής πίστης, όπως έχουν φωτιστεί από τον λόγο του Χριστού, τους Αποστόλους και τη διδασκαλία των Πατέρων. Εξάλλου, η θεολογική ανάγνωση λογοτεχνικών έργων δεν προϋποθέτει να αναζητήσουμε αν ο συγγραφέας είχε θεολογική πρόθεση. Η Ορθόδοξη ανάγνωση της λογοτεχνίας δεν εξετάζει μόνο τι ήθελε να πει ο συγγραφέας, αλλά πώς το έργο συνομιλεί με την αλήθεια του Ευαγγελίου.
ΙΙ. Ένας χαρταετός, δύο ζωές και ένα όνειρο ελευθερίας
Το βιβλίο της Λετισιά Κολομπανί, «Ο χαρταετός» περιστρέφεται γύρω από τη Λένα, μια Γαλλίδα εκπαιδευτικό, η οποία συντετριμμένη από μια προσωπική τραγωδία, που αποκαλύπτεται σταδιακά (έχει χάσει τον σύντροφό της), εγκαταλείπει το σχολείο και τη ζωή της στη Γαλλία και καταφεύγει σε ένα χωριό στον Κόλπο της Βεγγάλης. Μια μέρα, ενώ κολυμπά, παρασύρεται από τα θαλάσσια ρεύματα και κινδυνεύει να πνιγεί. Τη στιγμή εκείνη, ένα δεκάχρονο κορίτσι, η Λαλίτα, που παίζει με χαρταετό στην παραλία, τρέχει να τη βοηθήσει. Η συνάντηση αυτή θα αποτελέσει την αρχή μιας απροσδόκητης σχέσης.
Η Λαλίτα είναι κόρη της Σμίτα από το προηγούμενο βιβλίο της Λετισιά Κολομπανί, «Η πλεξούδα», οπότε το βιβλίο λειτουργεί και ως συνέχεια/επέκταση εκείνου του κόσμου. Η Λαλίτα ανήκει στην κάστα των Ανέγγιχτων (Ντάλιτ), δουλεύει σε εστιατόριο συγγενών της, δεν ξέρει να διαβάζει ούτε να γράφει, ζει σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ έχει βυθιστεί στη σιωπή μετά τον θάνατο των γονιών της.
Η Λένα, σταδιακά αντιλαμβάνεται τις κοινωνικές ανισότητες, τις διακρίσεις και τους περιορισμούς που καθορίζουν τη ζωή πολλών κοριτσιών στην Ινδία. Αποφασίζει, λοιπόν, να κάνει κάτι για τη Λαλίτα και τα παιδιά της περιοχής. Με τη βοήθεια της Πρέετι, μιας νεαρής δυναμικής γυναίκας, ακτιβίστριας, από την ίδια κάστα, η οποία ηγείται μιας γυναικείας οργάνωσης αυτοάμυνας και αλληλεγγύης, τις «Κόκκινες Ταξιαρχίες», θέτει ως στόχο να ιδρύσει ένα σχολείο. Παράλληλα, δίνει μάχη με τις τοπικές προκαταλήψεις, την πατριαρχία, τις παραδόσεις και το σύστημα των καστών. Το σχολείο ιδρύεται και αρχίζει να λειτουργεί, ύστερα από πολλές δυσκολίες. Η Λένα έρχεται αντιμέτωπη με την τραγική μοίρα της Τζανάκι, φίλης της Λαλίτας, η οποία πεθαίνει προσπαθώντας να ξεφύγει από έναν εξαναγκαστικό γάμο.
Απογοητευμένη, αποφασίζει να εγκαταλείψει την Ινδία και να επιστρέψει οριστικά στη Γαλλία. Η καθοριστική ανατροπή συμβαίνει ενώ κατευθύνεται προς το αεροδρόμιο. Ο Κουμάρ, συνεργάτης της στο σχολείο, την ειδοποιεί ότι οι συγγενείς που έχουν αναλάβει τη Λαλίτα σκοπεύουν να την παντρέψουν παρά τη θέλησή της. Το γεγονός αυτό τη συγκλονίζει. Η απόφασή της είναι πλέον οριστική: δεν επιστρέφει στη Γαλλία, αλλά παραμένει στην Ινδία. Στον επίλογο τη βλέπουμε να αναζητά ένα σπίτι όπου θα μπορούν να ζήσουν μαζί η ίδια, η Λαλίτα και η Πρέετι. Έχει βρει μια νέα οικογένεια και έναν λόγο να συνεχίσει τη ζωή της.
Το μυθιστόρημα ολοκληρώνεται με μια ουσιαστική αντιστροφή των ρόλων. Στην αρχή η Λαλίτα συμβάλλει στη διάσωση της Λένας από τη θάλασσα. Στο τέλος, η Λένα σώζει τη Λαλίτα από έναν εξαναγκαστικό γάμο και μια ζωή χωρίς ελευθερία. Η σωτηρία είναι επομένως αμοιβαία, όχι μόνο με τη σωματική αλλά και με την υπαρξιακή της σημασία. Και ο χαρταετός αποκτά την πλήρη συμβολική του σημασία: το νήμα του δεν συνδέει πια μόνο ένα παιδί με ένα παιχνίδι, αλλά τρεις ανθρώπινες ζωές που έχουν ενωθεί μέσα από την αλληλεγγύη.
ΙΙΙ. Ο χαρταετός ως εικόνα της ανθρώπινης ψυχής
Στην αρχή της ιστορίας, η μικρή Λαλίτα παίζει με τον χαρταετό της στην ακτή, όταν αντιλαμβάνεται ότι η Λένα κινδυνεύει στη θάλασσα και συμβάλλει στη διάσωσή της. Ο χαρταετός, ο οποίος δίνει τον τίτλο στο μυθιστόρημα, επιδέχεται ίσως τη βαθύτερη και πιο ενδιαφέρουσα θεολογική και πνευματική ανάγνωση. Ενώνει δύο πραγματικότητες: τη γη και τον ουρανό. Βρίσκεται ανάμεσά τους. Ακριβώς όπως ο άνθρωπος, που είναι πλασμένος από χώμα, αλλά καλείται να στραφεί προς τον Θεό και την αιωνιότητα. Η ανοδική του πορεία θυμίζει την προτροπή του Αποστόλου Παύλου: «Τὰ ἄνω ζητεῖτε» (Κολ. 3,1). Στο μυθιστόρημα, η Λαλίτα ονειρεύεται να υπερβεί τη φτώχεια και τον αποκλεισμό, ενώ η Λένα προσπαθεί να υψωθεί πάνω από τον προσωπικό της πόνο.
Για να πετάξει ο χαρταετός απαιτούνται δύο στοιχεία: το νήμα και ο άνεμος. Το νήμα του χαρταετού μπορεί να ερμηνευθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους. Αν το νήμα χρησιμοποιείται για να εμποδίζει τον χαρταετό να υψωθεί, συμβολίζει την καταπίεση. Αν, όμως, λειτουργεί ως μέσο στήριξης και προσανατολισμού, συμβολίζει την αγάπη, που στηρίζει χωρίς να φυλακίζει. Η πραγματική αγάπη δεν δημιουργεί εξαρτήσεις, αλλά καλλιεργεί την ελευθερία, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου Παύλου: «Διὰ τῆς ἀγάπης δουλεύετε ἀλλήλοις» (Γαλ. 5,13). Το νήμα, που κρατά ο άνθρωπος από τη γη, συμβολίζει την ελεύθερη ανθρώπινη βούληση, την πίστη και τον αγώνα. Η ορθόδοξη παράδοση το λέει συνεργία («Θεοῦ γάρ ἐσμεν συνεργοί», Α΄ Κορ. 3, 9). Η χάρη δεν ακυρώνει την προσπάθεια, και η προσπάθεια δεν αρκεί χωρίς τη χάρη. Ο άνεμος που υψώνει τον χαρταετό μπορεί να συμβολίσει τη θεία χάρη, που ζωογονεί και ενισχύει τον άνθρωπο («Τὸ πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ», Ιω. 3,8). Χωρίς τον άνεμο ο χαρταετός μένει νεκρός στο έδαφοςž χωρίς το νήμα παρασύρεται και συντρίβεται.
Στο βιβλίο, η Λένα δεν επιδιώκει να καθορίσει το μέλλον της Λαλίτας, αλλά να της προσφέρει, μέσω της μόρφωσης, τη δυνατότητα να το διαμορφώσει μόνη της. Οι δύο ηρωίδες βρίσκουν τη δύναμη να προχωρήσουν μέσα από την αμοιβαία προσφορά. Η Λαλίτα συμβάλλει στη σωτηρία της Λένας από τη θάλασσα, ενώ η Λένα προσπαθεί να απελευθερώσει τη Λαλίτα από τα δεσμά της αμάθειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.
Οι παλιοί χαρταετοί είχαν ουρά, βάρος που σταθεροποιεί, γιατί χωρίς αυτό η άνοδος καταλήγει σε στροβιλισμό («Πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται», Λουκ. 14, 11). Και όσο μακρύτερα ξετυλίγεται το νήμα, τόσο ψηλότερα πάει ο χαρταετός. Η τελειότητα είναι να μην παύεις να ανεβαίνεις, αλλά να προχωράς προς τον άπειρο Θεό («τοῖς δὲ ἔμπροσθεν ἐπεκτεινόμενος κατὰ σκοπὸν διώκω ἐπὶ τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως τοῦ Θεοῦ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ», Φιλιπ. 3, 13–14).
ΙV. Οι «Ανέγγιχτοι» και η Χριστιανική ανθρωπολογία απέναντι στις κάστες
Το σύστημα των καστών και η περιθωριοποίηση των «Ανέγγιχτων» (Ντάλιτ), όπως περιγράφεται στο βιβλίο και κατατάσσει τους ανθρώπους σε ανώτερους και κατώτερους, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη θεμελιώδης αρχή της χριστιανικής ανθρωπολογίας, η οποία βασίζεται στο γεγονός ότι κάθε άνθρωπος είναι δημιουργημένος «κατ᾽ εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ» (Γεν. 1, 26). Ο Απόστολος Παύλος διακηρύσσει με απόλυτο τρόπο την κατάργηση κάθε φυλετικού, κοινωνικού ή ταξικού διαχωρισμού: «οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ»» (Γαλ. 3, 28). Η στάση της Λένας να καθίσει δίπλα στη Λαλίτα, να τη διδάξει, να την αγγίξει με σεβασμό, παρά το ότι η ινδική κοινωνία θεωρούσε τη σωματική και κοινωνική επαφή με τους «ανέγγιχτους» ως μόλυσμα, είναι μια ευαγγελική ανατροπή της λογικής της καθαρότητας: ο Χριστός άγγιξε λεπρούς και ακάθαρτους, καταργώντας την τελετουργική απόσταση.
V. Η αμοιβαιότητα της σωτηρίας: Το Μυστήριο της Εκκλησιαστικής Κοινωνίας
Στη χριστιανική σωτηριολογία, η ατομική σωτηρία αποτελεί πλάνη. Ο άνθρωπος δεν σώζεται απομονωμένος, αλλά εν κοινωνία με τους άλλους. Ο άγιος Βασίλειος γράφει: «Οὐδεὶς αὐτάρκης πρὸς ἑαυτόν». Ο Απόστολος Παύλος προτρέπει: «Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε, και ούτως αναπληρώσατε τον νόμον του Χριστού» (Γαλ. 6, 2). Πρόκειται για μια έμπρακτη φανέρωση του Μυστηρίου της Εκκλησίας, όπου τα μέλη του σώματος αλληλοσυμπληρώνονται και θεραπεύουν το ένα το άλλο. Το μεγάλο πνευματικό γεγονός του βιβλίου είναι ότι η ηρωίδα, η Λένα, παύει σταδιακά να ασχολείται αποκλειστικά με τη δική της οδύνη. Η ψυχή της ανοίγεται προς τον άλλον, τη Λαλίτα και τα παιδιά, προσφέροντάς τους τα μέσα για να ξεφύγουν από την άγνοια και την εκμετάλλευση. Η Λένα χρειάζεται τα παιδιά. Τα παιδιά χρειάζονται εκείνη. Οι γυναίκες στις «Κόκκινες Ταξιαρχίες» στηρίζουν η μία την άλλη. Όλοι γίνονται κρίκοι μιας αλυσίδας αγάπης. Χρειάζεται, βέβαια, να διακρίνουμε αυτή τη μεταφορική χρήση της «σωτηρίας» από τη θεολογική σωτηρία που προσφέρει ο Χριστός.
VΙ. Τα παιδιά ως εικόνες της Βασιλείας του Θεού
Τα παιδιά του βιβλίου βρίσκονται στο περιθώριο, είναι ασήμαντα και περιφρονημένα. Η Λαλίτα διαθέτει ευφυΐα, επιθυμία για μάθηση και εσωτερική δύναμη. Η έλλειψη, όμως, εκπαίδευσης και τα άλλα κοινωνικά εμπόδια αποτελούν απειλή να μείνουν αυτά τα χαρίσματα αναξιοποίητα. Το Ευαγγέλιο όμως ανατρέπει αυτή τη λογική. Ο Χριστός τα τοποθετεί στο κέντρο της διδασκαλίας Του («Ἄφετε τὰ παιδία ἔρχεσθαι πρός με, καὶ μὴ κωλύετε αὐτά· τῶν γὰρ τοιούτων ἐστὶν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ», Μαρκ. 10, 14). Η αγάπη προς αυτά γίνεται συνάντηση με τον ίδιο τον Χριστό («Ὅστις ἂν δέξηται παιδίον τοιοῦτον ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου, ἐμὲ δέχεται», Ματθ. 18, 5). Το σχολείο των παιδιών των «ανέγγιχτων» είναι, με ευαγγελικούς όρους, η άρση ενός «κωλύματος» που τα εμποδίζει να προσέλθουν. Αυτό μας οδηγεί σε ένα σημαντικό παιδαγωγικό και θεολογικό συμπέρασμα: Πόσες φορές εμποδίζουμε τα παιδιά να αναπτύξουν τα χαρίσματά τους, επειδή τους επιβάλλουμε τις δικές μας αντιλήψεις, προσδοκίες ή προκαταλήψεις; Δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε ότι κάθε παιδί έχει χαρίσματα. Έχουμε και την ευθύνη να δημιουργούμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτά μπορούν να ανθίσουν. Βέβαια, η εκπαίδευση δεν δημιουργεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αποτελεί, όμως, έναν από τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία οφείλει να τη σέβεται.
VΙΙ. Η γυναίκα ως εικόνα Θεού. Από τη βιβλική παράδοση στις «Κόκκινες Ταξιαρχίες» της Πρέετι
Η Πρέετι ηγείται μιας γυναικείας οργάνωσης αυτοάμυνας και αλληλεγγύης τις «Κόκκινες Ταξιαρχίες». Η Γραφή έχει μακρά παράδοση γυναικών που αντιστέκονται, και όχι πάντα με σιωπή. Οι μαίες Σεφωρά και Φουά, όταν ο Φαραώ τις διατάζει τη γενοκτονία των αρσενικών βρεφών, φοβούμενος την εξέγερση του λαού του Ισραήλ, επέλεξαν την υπακοή στον νόμο του Θεού και της συνείδησής τους («Ἐφοβήθησαν δὲ αἱ μαῖαι τὸν Θεόν, καὶ οὐκ ἐποίησαν καθότι συνέταξεν αὐταῖς ὁ βασιλεὺς Αἰγύπτου», Έξ. 1, 17). Λόγω της ευσεβούς και δίκαιης πράξης τους, ο Θεός τις ευλόγησε και αυτές και τις οικογένειές τους («ἐποίησεν ἑαυταῖς οἰκίας», Έξ. 1, 21). Η Δεββώρα, αυτοπροσδιορίζεται ως «μήτηρ ἐν Ἰσραήλ» (Κριταί 5,7), όχι με τη βιολογική ιδιότητα, αλλά την πνευματική, λόγω της προστατευτικής και ηγετικής της προσφορά προς τον λαό τού Ισραήλ που βρισκόταν σε κατάσταση απόγνωσης και αποδιοργάνωσης υπό την εικοσαετή σκληρή καταπίεση του Χαναναίου βασιλιά Ιαβίν.
Η γυναίκα θεμελιώνεται ως «κατ᾽ εἰκόνα Θεοῦ» (Γεν. 1, 27) και «οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ» (Γαλ. 3, 28). Μια κοινωνία που θεωρεί το κορίτσι βάρος αρνείται αυτή την εικόνα. Στο Ευαγγέλιο ο Χριστός ανορθώνει τη σκυμμένη γυναίκα και την ονομάζει «θυγατέρα Ἀβραάμ» (Λουκ. 13, 16). Αφήνει την «ακάθαρτη» αιμορροούσα να τον αγγίξει («Θύγατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε», Μαρκ. 5, 34). Συνομιλεί με τη Σαμαρείτισσα, γυναίκα και ξένη, παραβιάζοντας τα όρια της εποχής (Ιω. 4). Εμφανίζεται πρώτα σε γυναίκες μετά την Ανάσταση (Ματθ. 28, 9-10).
VΙΙ. Επίλογος – Όταν η αγάπη δίνει φτερά στην ελπίδα
Το μυθιστόρημα «Ο χαρταετός» της Λετισιά Κολομπανί μάς υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να ξαναβρεί το νόημα της ζωής του μέσα από την αγάπη και την προσφορά στον συνάνθρωπο. Η Λένα, προσπαθώντας να αλλάξει τη μοίρα της Λαλίτας, αρχίζει να επουλώνει και τις δικές της πληγές. Η ιστορία τους αναδεικνύει μια βαθιά ευαγγελική αλήθεια: «Ἐφ’ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε» (Ματθ. 25, 40). Η αγάπη δεν περιορίζεται στη συμπόνια, αλλά γίνεται πράξη, αλληλεγγύη και υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ο χαρταετός, τελικά, συμβολίζει την ελευθερία και την ελπίδα που γεννιούνται μέσα από την ανθρώπινη συνάντηση. Ίσως το σημαντικότερο μήνυμα του βιβλίου να μην είναι πόσο ψηλά μπορούμε να πετάξουμε εμείς, αλλά πόσους ανθρώπους βοηθήσαμε να ανοίξουν τα δικά τους φτερά και να υψώσουν τον χαρταετό τους στον ουρανό.
0 Σχόλια