Ο τρόπος ενημέρωσης των πολιτών από τα παλιά χρόνια έως σήμερα

Γράφει η Ευστρατία Ι. Σταυράκη Μπρίμπου

Η εξέλιξη της ενημέρωσης από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση από την τοπική, προφορική επικοινωνία στην άμεση, παγκόσμια και ψηφιακή πληροφόρηση. Με απλά λόγια, από τον τελάλη της αγοράς έως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Από το προφορικό και το ακουστικό, στο γραπτό κι έπειτα στη δύναμη της προβολής και της εικόνας, στον κόσμο της υψηλής τεχνολογίας.

Η διαδρομή αυτή χωρίζεται σε τέσσερις μεγάλες ιστορικές περιόδους:

Αρχαιότητα και Μεσαίωνας (Προφορικός λόγος και πρώιμα σήματα)

· Ημεροδρόμοι και κήρυκες: Εκπαιδευμένοι δρομείς (τελάληδες) μετέφεραν προφορικά ή γραπτά μηνύματα, είτε στην αγορά, είτε στους δρόμους, είτε στις πλατείες, κ.λπ.

· Φρυκτωρίες και σήματα καπνού: Οπτικά συστήματα τηλεπικοινωνίας για τη μετάδοση βασικών ειδήσεων.

· Ταχυδρομικά περιστέρια: Χρησιμοποιούνταν για τη γρήγορη αποστολή γραπτών σημειωμάτων.

· Δημόσιες αναγνώσεις: Οι ειδήσεις ανακοινώνονταν προφορικά στις αγορές των πόλεων.

2. 15ος - 19ος Αιώνας (Η εποχή του Τύπου)

Τυπογραφία (1450): Ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος άλλαξε ριζικά τη μαζική αναπαραγωγή κειμένων.

· Εφημερίδες: Γεννήθηκε η έννοια της τακτικής, έντυπης ενημέρωσης του κοινού. Και πάλι υπήρχε ο εφημεριδοπώλης, ο εφημεριδάς και φώναζε: «Εφημερίδες! Έκτακτο παράρτημα!», όταν υπήρχαν συνταρακτικά γεγονότα, πόλεμοι, επαναστάσεις, κ.λπ. Τη δουλειά αυτή την έκαναν συνήθως μικρά παιδιά ή έφηβοι, προκειμένου να βοηθήσουν τις φτωχές τους οικογένειες.

· Βιομηχανική Επανάσταση: Οι ατμοκίνητες πρέσες επέτρεψαν τη μαζική κυκλοφορία φύλλων.

· Ταχυδρομικά δίκτυα: Οργανώθηκαν κρατικές υπηρεσίες για τη μεταφορά της αλληλογραφίας.

3. 20ος Αιώνας (Ηλεκτρονικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης)

Τηλέγραφος και Τηλέφωνο: Εκμηδένισαν τις αποστάσεις στη μεταφορά της πληροφορίας.
Ραδιόφωνο: Η πρώτη ζωντανή, μαζική μετάδοση ήχου στα σπίτια των πολιτών.
Τηλεόραση: Συνδύασε την εικόνα με τον ήχο, δημιουργώντας την ισχυρότερη πηγή ενημέρωσης.
Πρακτορεία Ειδήσεων: Διεθνή δίκτυα άρχισαν να τροφοδοτούν τα ΜΜΕ με παγκόσμιες ειδήσεις.

4. 21ος Αιώνας (Ψηφιακή Εποχή και Διαδίκτυο)

Ειδησεογραφικές ιστοσελίδες: Οι ιστοσελίδες αντικατέστησαν σε μεγάλο βαθμό τις έντυπες εφημερίδες.
Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης: Πλατφόρμες όπως το X (Twitter) και το Facebook έγιναν πρωτογενείς πηγές ειδήσεων.
Πολίτης-Δημοσιογράφος: Κάθε άνθρωπος με ένα από κινητό ή φορητό υπολογιστή μπορεί να μεταδώσει ζωντανά ένα γεγονός.
Αλγόριθμοι και Τεχνητή Νοημοσύνη: Η ροή των ειδήσεων προσαρμόζεται πλέον στα προσωπικά ενδιαφέροντα του χρήστη.

Το θέμα είναι ότι τα σημερινά χρόνια η αξιοπιστία της ενημέρωσης περνάει τη μεγαλύτερη κρίση της, παρά το γεγονός ότι έχουμε την ταχύτερη πρόσβαση στην πληροφορία από κάθε άλλη εποχή στην ιστορία.

Η σύγχρονη αναμετάδοση των ειδήσεων αντιμετωπίζει συγκεκριμένες προκλήσεις που πλήττουν την εγκυρότητά της:

1. Η παγίδα της ταχύτητας («Το πρώτο, όχι το έγκυρο»)

Στο κυνήγι των κλικ και των λάικ, τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης ανταγωνίζονται για το ποιο θα ανεβάσει πρώτο μια είδηση. Αυτή η βιασύνη οδηγεί συχνά στην παράκαμψη της διασταύρωσης των πηγών, με αποτέλεσμα να αναμεταδίδονται ανακριβείς ή εντελώς ψευδείς πληροφορίες.

2. Ψεύτικες ειδήσεις και Ψηφιακή Παραπληροφόρηση

Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον την κατασκευή πολύ πειστικών ψευδών ειδήσεων. Με την έλευση των βίντεο και φωτογραφιών που έχουν υποστεί επεξεργασία με Τεχνητή Νοημοσύνη, είναι πλέον εξαιρετικά δύσκολο για έναν απλό πολίτη να ξεχωρίσει το πραγματικό γεγονός από το κατασκευασμένο.

3. Οι Αλγόριθμοι και τα «Δωμάτια Αντίλαλου»

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν μας δείχνουν όλες τις ειδήσεις, αλλά αυτές που ταιριάζουν με τις απόψεις μας, ώστε να μας κρατούν περισσότερη ώρα στην πλατφόρμα. Αυτό δημιουργεί μια παραμορφωμένη εικόνα της πραγματικότητας και ενισχύει την πόλωση.

4. Η οικονομική εξάρτηση των ΜΜΕ

Αρκετά παραδοσιακά και ψηφιακά μέσα εξαρτώνται άμεσα από κρατικές επιχορηγήσεις, τυχόν επιχειρηματικά συμφέροντα ή διαφημιστικά έσοδα. Αυτό συχνά οδηγεί σε κατευθυνόμενη ενημέρωση ή στην αποσιώπηση σημαντικών γεγονότων.

Για να βρούμε την αλήθεια, θα πρέπει να κάνουμε, όσο μπορούμε, διασταύρωση και έλεγχο της είδησης σε παραπάνω από μία ανεξάρτητες πηγές.

Θα πρέπει να έχουμε ψυχραιμία προς αποφυγή αναπαραγωγής ειδήσεων που προκαλούν υπερβολικό θυμό ή πανικό πριν βεβαιωθούμε ότι ισχύουν.
Υπάρχουν οργανισμοί οι οποίοι κάνουν χρήση εξειδικευμένων ιστοσελίδων που ελέγχουν την εγκυρότητα ή μη των ειδήσεων.

Βέβαια, για να γίνει ο έλεγχος είναι πράγμα δύσκολο και πολλές φορές χρονοβόρο. Αρκετές φορές τυχαίνει να θυμόμαστε περισσότερο αυτό που διαβάζουμε ή βλέπουμε στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, παρά αυτό που ακούμε.

Εκείνο «που πουλάει» πιο πολύ, τη σημερινή εποχή, είναι η εικόνα που βγάζει ο καθένας μας προς τα έξω, μέσω των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, όπου προβάλει τον εαυτό του, ως κάτι διαφορετικό απ’ αυτό που πραγματικά είναι. Άλλο χαρακτήρα έχει κι άλλο δείχνει. Είναι αυτό που λέει και μια λαϊκή παροιμία: «Ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός!».