Τα σεντέφια που δεν αφάνισε η φωτιά: Η Μικρασιατική καταστροφή μέσα από την παιδική λογοτεχνία και τη διδακτική πράξη | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

Με αφορμή την αποφράδα ημέρα παράδοσης της Σμύρνης στις φλόγες, 30 Αυγούστου 1922

 Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου 

 

Ι. Η λογοτεχνία απέναντι στο ιστορικό τραύμα του 1922

Στον αιώνα που μεσολάβησε  από τα τραυματικά γεγονότα του 1922 (Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή, ελληνοτουρκική ανταλλαγή των πληθυσμών, εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα) η λογοτεχνική παραγωγή (μυθιστόρημα, νουβέλα, διήγημα,  δοκίμιο,  χρονογράφημα,  βιογραφία,  αυτοβιογραφία,  επιστολογραφία, απομνημονεύματα, ταξιδιωτικά κείμενα) πασχίζει να αποτυπώσει  τους ανθρώπους, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τα προσωπικά βιώματά τους, να αφηγηθεί τον τόπο και τα ιστορικά γεγονότα, τροφοδοτώντας τη νεοελληνική πεζογραφία με αυτήν τη βασική θεματική κατηγορία.

Πώς όμως να δώσει κανείς όνομα και πνοή στα περασμένα, να προσεγγίσει ένα τόσο δύσκολο και ευαίσθητο θέμα, όταν απευθύνεται στα παιδιά; Πώς να μιλήσει στα παιδιά για την ιστορία του ελληνισμού στη δεξιά πλευρά του Αιγαίου; Μια ιστορία συντριπτικής σκληρότητας και αλήθειας, καθηλωτική και αστείρευτη από λεπτομέρειες και μικρο-ιστορίες που μπροστά τους ο καθένας σωπαίνει; Πώς να διαχειριστεί κανείς το ιστορικό τραύμα στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων, όταν έχει μπροστά του παιδιά;

ΙΙ. Ένα βιβλίο-κιβωτός για τα παιδιά

Από τη σύγχρονη παιδική και εφηβική λογοτεχνία, όπου συνδιαλέγεται η ιστορική πραγματικότητα με τη μυθοπλασία, με σκοπό την τέρψη, τη διαπαιδαγώγηση, τη μετάδοση της ιστορικής γνώσης, την καλλιέργεια της ιστορικής συνείδησης, τη διαφύλαξη της μνήμης τού παρελθόντος και της πολιτισμικής ταυτότητας, επιλέγουμε το βραβευμένο από τη «Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά» βιβλίο της Τζέμης Τασάκου, «Το σεντούκι με τα αμύθητα σεντέφια», που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά από τις εκδόσεις «Κέδρος», το 2004, και κατόπιν σε επετειακή επανέκδοση, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή, από το «Μεταίχμιο», τον Μάρτιο του 2022, σε εικονογράφηση της Ράνιας Βαρβάκη και απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας 10-11 ετών και άνω.

ΙΙΙ. Η μικροϊστορία της Κλειώς μέσα στη μεγάλη Ιστορία

Στο βιβλίο ξετυλίγεται η ιστορία της Κλειώς, της  ηρωίδας του μυθιστορήματος ή… της Μούσας της Ιστορίας, σε τρεις ηλικιακές βαθμίδες: παιδική, εφηβική ηλικία και ενήλικη ζωή. Αρχικά, η συγγραφέας παρουσιάζει την εξιδανικευμένη ζωή στη Σμύρνη μέσα από τα μάτια του μικρού κοριτσιού που μεγαλώνει στη Σμύρνη σε μια εύπορη αστική οικογένεια, κατά το χρονικό διάστημα 1918-1922, μαζί με την τουρκικής καταγωγής φίλη της, την Εσμέτ. Οι δύο οικογένειες των παιδιών προβάλλονται να ζουν αρμονικά μέσα από τη διαφορετικότητα των πολιτισμών και της θρησκείας τους, αναδεικνύοντας τη διαπολιτισμική κουλτούρα ως αίτημα του καιρού μας.  Σημαντικό πρόσωπο για την Κλειώ αποτελεί ο παππούς, ο οποίος μέσα στο «παραμυθοκάζανο» φτιάχνει ιστορίες για πρόσωπα και τόπους που συνδέονται με τη Μικρά Ασία, όπως ο Ηρόδοτος, ο Όμηρος, ο ποιητής Αλκμάν, ο Αναξιμένης, ο Αναξίμανδρος, η αρχαία Ιωνία, το Αιγαίο Πέλαγος κ.ά., εξάπτοντας τη φαντασία της και μεταλαμπαδεύοντας με παιδαγωγικό τρόπο γνώσεις και αξίες του παρελθόντος από την ελληνική μυθολογία, τη λυρική ποίηση, τη φιλοσοφία. Η Κλειώ ως έφηβη βιώνει την καταστροφή και τον ξεριζωμό και έρχεται ως πρόσφυγας στην Ελλάδα, μετατρέπει τον πόνο της σε δημιουργία, σπουδάζει δασκάλα και στο τέλος του βιβλίου, αφηγείται στην κόρη της για τον Παρθενώνα, ευχόμενη στο παιδί της να μην ζήσει πόλεμο. Η ιδεολογία του βιβλίου, εκτός από το αντιπολεμικό μήνυμα, προβάλλει την  αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η μυθοπλαστική αυτή ιστορία συνδέεται με τη μακροϊστορία αναφορικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή, την εσωτερική κι εξωτερική πολιτική της Ελλάδας, τη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, τη Συνθήκη των Σεβρών, τη στάση του Βενιζέλου και των βασιλοφρόνων, αλλά και των συμμάχων, τη διάψευση και την ήττα. Η συγγραφέας δεν υστερεί στην παράθεση με φυσικότητα ιστορικών και γεωπολιτικών παραμέτρων, τις οποίες θέτει στη διάθεση του αναγνώστη, για να επεξεργαστεί στο επίπεδο των αναζητήσεών του.

ΙV. Αναγνωστικές και δημιουργικές διαδρομές στο μυθιστόρημα

Το μυθιστόρημα διακρίνεται σε εννέα ενότητες, όσες και οι Μούσες, και για καθεμιά προτείνεται ένα συνεχόμενο δίωρο. Στον ενδεικτικό αυτό χρονικό προσδιορισμό συμπεριλαμβάνουμε ένα εισαγωγικό και ένα επιλογικό δίωρο (σύνολο 22 ώρες).

Εισαγωγικό δίωρο. α) Μορφές πρόσληψης του ιστορικού γεγονότος: Αρχικά και πριν την ανάγνωση του κειμένου οι μαθητές ενημερώνονται από τον εκπαιδευτικό για το ιστορικό πλαίσιο αναφορικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή, προκειμένου να διαμορφωθεί κλίμα δεκτικότητας. Προς την κατεύθυνση αυτή μπορούν να αξιοποιηθούν τα εξής:

ι) Το οπισθόφυλλο της πρώτης κυκλοφορίας του βιβλίου από τις εκδόσεις «Κέδρος» (2004), όπου παρατίθενται κάποιες σημαδιακές ημερομηνίες, οι οποίες συνοδεύονται από φράσεις παρμένες μέσα από το βιβλίο.

ιι) Επίσκεψη στο ψηφιακό περιβάλλον «Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα» και ακολουθώντας τα βήματα: → Νεοελληνική Λογοτεχνία → Λογοτεχνία και πόλεις → Πόλεις → Σμύρνη. Ειδικότερα, στις ενότητες «Το λιμάνι της Σμύρνης-Η Αποβάθρα» και «Στην καρδιά της πόλης» υπάρχει πλούσιο φωτογραφικό-οπτικό, ακουστικό υλικό και γραπτά παραθέματα που παρουσιάζουν και αποτυπώνουν τη ζωή στη Μικρά Ασία πριν την Καταστροφή, αναδεικνύουν τις ομαλές σχέσεις μεταξύ Ελλήνων Χριστιανών και Τούρκων Μουσουλμάνων, περιγράφουν το γεγονός της Καταστροφής, των μαχών και των φρικιαστικών διωγμών που ακολούθησαν.

ιι) Τέσσερα βίντεο στο youtube με τίτλο «ΣΜΥΡΝΗ. Οδοιπορικό στην Σμύρνη του 1922 ... σήμερα», διάρκειας περίπου 10 λεπτών το καθένα. Καθώς και το τραγούδι του Γιώργου Νταλάρα «Η Σμύρνη μάνα καίγεται»

β) Διαμόρφωση του κατάλληλου ψυχοπαιδαγωγικού κλίματος - Προετοιμασία του περιβάλλοντος: Στη συνέχεια, ο/η εκπαιδευτικός, προκειμένου να μυήσει τους/τις μαθητές/τριες στη μέθεξη της λογοτεχνίας, πρέπει να «σκηνοθετήσει» αυτή τη μυητική διαδικασία μέσα από προκαταρκτικές και προπαρασκευαστικές δραστηριότητες, οι οποίες προετοιμάζουν τους/τις μαθητές/τριες γνωστικά και ψυχολογικά και κεντρίζουν την αναγνωστική τους περιέργεια, επιθυμία και ενδιαφέρον, προκειμένου να δεχτούν το επικείμενο λογοτεχνικό βίωμα. Ενδεικτικές προτάσεις είναι οι ακόλουθες:

ι) Ο/η εκπαιδευτικός παρακινεί τους/τις μαθητές/τριες να αποκρυπτογραφήσουν τον τίτλο «Το σεντούκι με τα αμύθητα σιντέφια», ανατρέχοντας στο «Λεξικό της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα», και να αναζητήσουν τα ερμηνεύματα των λημμάτων «σεντούκι» και «σεντέφια». Ακολούθως, να διατυπώσουν υποθέσεις και προβλέψεις για το περιεχόμενο του βιβλίου.

ιι) Παράλληλα, αξιοποιεί την εικονογράφηση των εξωφύλλων (εμπροσθόφυλλων) των δύο εκδόσεων («Κέδρος», 2004 και «Μεταίχμιο», 2022).

ιι) Ανατρέχει, επίσης, στο οπισθόφυλλο της επετειακής έκδοσης για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή των εκδόσεων «Μεταίχμιο» για μια πρώτη πρόγευση του περιεχομένου του βιβλίου.

γ) Δίωρα επεξεργασίας των εννέα ενοτήτων: Βασικά σημεία που πρέπει να προσεχθούν για κάθε μία ενότητα είναι τα εξής:

1) Δραστηριότητες αναγνωστικής πρακτικής. Προτείνεται ο/η εκπαιδευτικός να προβεί στη μεγαλόφωνη/φωναχτή ανάγνωση των αφηγηματικών μερών των ενοτήτων, με θεατρικότητα και εκφραστικότητα, κάνοντας χρήση της μη λεκτικής συμπεριφοράς (στάση του σώματος) και των άλλων παραγλωσσικών στοιχείων (έμφαση, επιτονισμός), ώστε να λειτουργήσει ως αναγνωστικό πρότυπο. Τα διαλογικά μέρη μπορούν να ανατίθενται σε μαθητές/τριες, που έχουν περισσότερη ευχέρεια στην ανάγνωση, να μοιράζονται οι ρόλοι από το προηγούμενο μάθημα, ώστε οι μαθητές/τριες να υποδύονται τα πρόσωπα του έργου και να προετοιμαστούν κατάλληλα για μια δραματοποιημένη ανάγνωση.

2) Σε κάθε επόμενη ενότητα ο/η εκπαιδευτικός να ζητά από τους/τις μαθητές/τριες να θυμηθούν τι συνέβη συνοπτικά στην προηγούμενη ενότητα και σε ποιο σημείο της διήγησης είχαν μείνει.

3) Να χρησιμοποιείται το «Δελτίο Ανάγνωσης», το οποίο λειτουργεί ως «οδηγός» τόσο για τους μαθητές/τριες όσο και για τον/την εκπαιδευτικό. Ο ρόλος του είναι να τους κρατά σε επαφή με το κείμενο που μελετούν, να οργανώνει τη σκέψη τους και να  διευκολύνει τη συζήτηση στην τάξη. Η κατανόηση των ενοτήτων επιτυγχάνεται μέσω της τεχνικής των ερωτήσεων, οι οποίες διατυπώνονται στο «Δελτίο Ανάγνωσης».

Δελτίο Ανάγνωσης
Ημερομηνίες Ανάγνωσης	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Εποχή (χρόνος) στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Τόπος (χώρος) στον οποίο διαδραματίζεται η ιστορία	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποια τα πρόσωπα της ενότητας;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποιο το νοηματικό περιεχόμενο της ενότητας; Γράφω σύντομα την περίληψή της	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποια στοιχεία του ιστορικού πλαισίου (εποχή, γεγονότα, τόπος, ιστορικά πρόσωπα) συναντώ στην ενότητα και πώς αυτά εγγράφονται σε αυτήν; Αναζητώ τα ιστορικά στοιχεία από τα μυθοπλαστικά που έχει προσθέσει η συγγραφέας.	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Τι με εντυπωσίασε και μου άρεσε περισσότερο (απόσπασμα, διάλογος, συμπεριφορά ήρωα, εικόνα, σκηνή, χαρακτηριστικές φράσεις ή λέξεις κάτι άλλο) και γιατί;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποιο είναι το μήνυμα που προσέλαβα από την ενότητα;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποια συναισθήματα μου δημιουργήθηκαν και ποιο είναι το σημείο που μου τα προκάλεσε; Ένιωσα ευχάριστα ή δυσάρεστα και γιατί;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποιες σκέψεις έκανα μόλις διάβασα την ενότητα;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Ποιο σημείο μου προκάλεσε την μεγαλύτερη έκπληξη και αποτελεί την κορύφωση της ιστορίας;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Αν ήμουνα στη θέση του ήρωα πώς θα συμπεριφερόμουν;	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..
Παρατηρώ τις λεπτομέρειες των εικόνων, προσθέτω λεζάντα και εξετάζω αν η  εικόνα λειτουργεί παραπληρωματικά ή συμπληρωματικά στο κείμενο. Καταγράφω και συγκρίνω τις πληροφορίες που δίνει η εικόνα και αυτές που δίνει το κείμενο.	1η ενότητα: 2η ενότητα: 3η ενότητα: ……..

Πρόσθετο υλικό το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί είναι το εξής: ι) Το εκπαιδευτικό υλικό σε ψηφιακή μορφή που έχει σχεδιάσει η συγγραφέας για καθεμιά από τις ενότητες του βιβλίου σκανάροντας (σαρώνοντας) τον κωδικό που υπάρχει στο οπισθόφυλλο του βιβλίου των εκδόσεων «Μεταίχμιο».

ιι) Η εικονογράφηση της Ράνιας Βαρβάκη, η οποία, με τη ζωντάνια και την πληρότητά της, προσφέρει στον/στην αναγνώστη/τρια  την αύρα της ιστορίας και της εποχής, αναδεικνύει το κλίμα της εποχής και τον ψυχισμό των ηρώων, ενώ, παράλληλα, συμβάλλει στην αισθητική απόλαυση του βιβλίου.

δ) Επιλογικό δίωρο – Ενδεικτικές Διδακτικές διαδρομές:  

Διαδρομές συγγραφής: Ο/η εκπαιδευτικός καλεί τους/τις μαθητές/τριες  να γίνουν συγγραφείς και να ξαναγράψουν την ιστορία. Ενδεικτικές ερωτήσεις:  

·         Τώρα που ολοκληρώσατε την ανάγνωση του μυθιστορήματος, μπορείτε  να σκεφτείτε μια διαφορετική αρχή και ένα άλλο τέλος και να δικαιολογήσετε τις επιλογές σας;

·         Είχατε προβλέψει την εξέλιξη και έκβαση της ιστορίας; Αν ναι, ποια σημεία του κειμένου σάς οδήγησαν σε αυτές τις υποθέσεις;

·         Μπορείτε να «περπατήσετε» μέσα στην ιστορία με σκοπό να παρέμβετε στην πλοκή της ιστορίας, να την εμπλουτίσετε με διαλογικές σκηνές και με την απόδοση των συναισθημάτων των προσώπων της ιστορίας; Είτε πάλι να προσθέσετε ή να αφαιρέσετε σημεία της.

·         Αν ο τίτλος του διηγήματος δεν σας εκφράζει, ποιον άλλο τίτλο θα προτείνατε και για ποιο λόγο;

·         Τι μπορεί να κρύβει ένα σεντούκι; Τι, τελικά, κρύβει, το σεντούκι του μυθιστορήματος;

·         Να επιλέξετε έναν ήρωα του μυθιστορήματος, να θεωρήσετε ότι είστε (π.χ. η Κλειώ, η Εσμέτ, η Άρτεμη) και να γράψετε το ημερολόγιό του. 

·         Να συνθέσετε το πορτρέτο/βιογραφία του κεντρικού χαρακτήρα/πρωταγωνιστή. Βοηθητικά και χρήσιμα προς τούτο στοιχεία για την ανάπτυξη ενός χαρακτήρα είναι το σύστημα Στανισλάβι, από το οποίο αποσπούμε τα 3Π και το 1Τ. «Ποιος»: ποιος είναι ο χαρακτήρας, ποιο το βιογραφικό του, ποιο το status, η κοινωνική θέση, η ηλικία, το φύλο, η φυλή, η προφορά του κ.ά. «Πού»: ο τόπος της δράσης: εσωτερικός, δημόσιος, άγνωστος ή γνώριμος κ.ά. «Πότε»: ο χρόνος της δράσης, η εποχή και ο χρόνος, αλλά και η εξέλιξη του χαρακτήρα μέσα στο ίδιο το έργο, π.χ. τι έχει προηγηθεί της συγκεκριμένης σκηνής κ.ά. «Τι γίνεται»: Ποια είναι η δράση, τι κάνει καθένας, ποιο το σενάριο, ποιος άλλος είναι στη σκηνή και επηρεάζει, ποια δεδομένα δίνει ο συγγραφέας κ.ά.

·         Αν θα θέλατε να είστε ένας από τους ήρωες, ποιος θα θέλατε να είστε; Γιατί;. Εναλλακτικά, αν μπορούσατε να κουβεντιάσετε με κάποιον από τους ήρωες, με ποιον θα θέλατε να κουβεντιάσετε, τι θα του πείτε και γιατί;

Διαδρομές με μετασχηματισμούς: Η μετακωδικοποίηση υποχρεώνει τα παιδιά να μελετήσουν επισταμένως και να εμβαθύνουν στο κείμενο, αλλά και να κατανοήσουν τις διαφορές και τη δομή των λογοτεχνικών ειδών.

·         Ο/η εκπαιδευτικός ζητά από τους/τις μαθητές/τριες να αλλάξουν τον διάλογο σε αφηγηματοποιημένο/πλάγιο λόγο, να δημιουργήσουν ένα κόμικ ή σενάριο (θεατρικό ή κινηματογραφικό) μιας σκηνής.

·         Να γράψουν ένα άλλο οπισθόφυλλο ή μια κριτική για το μυθιστόρημα που διάβασαν.

·         Να δημιουργήσουν μια αφίσα για την αναγγελία της παρουσίασης του βιβλίου.

Θεατρικές Διαδρομές ή Διαδρομές Δραματοποίησης: Οι δραστηριότητες αυτές μετατρέπουν την ανάγνωση από παθητική διαδικασία σε βιωματική εμπειρία. Οι μαθητές/τριες προσεγγίζουν βαθύτερα τα πρόσωπα, τα κίνητρα, τις συγκρούσεις και το ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος. Παράλληλα, καλλιεργούν την ενσυναίσθηση.

Η παγωμένη εικόνα: Ο/η εκπαιδευτικός ζητά από τους/τις μαθητές/τριες να αποδώσουν απεικονιστικά, δίχως κίνηση και λόγο, μια σκηνή του μυθιστορήματος. Οι μαθητές/τριες, σύμφωνα με την τεχνική αυτή, βιώνουν τη δύναμη και την υποβλητικότητα της σιωπής.

Ανίχνευση της σκέψης: Στη συνέχεια, ο/η εκπαιδευτικός «ξεπαγώνει» την εικόνα και διακόπτει τη σιωπή, αγγίζοντας απαλά τους/τις μαθητές/τριες στον ώμο και κάνοντάς τους ποικίλες ερωτήσεις (Ποιος είσαι; Τι σκέφτεσαι να κάνεις; Τι νομίζεις ότι πρέπει να γίνει; Πώς αισθάνεσαι; Τι σημαίνει αυτό για τη ζωή σου;). Αυτό που επιτυγχάνεται είναι η διερεύνηση της συναισθηματικής, διανοητικής και κοινωνικής κατάστασης των προσώπων του έργου.

Διαδρομές ενσυναίσθησης: Πόσο εύκολα μπορεί ν’ αποδεχτεί κάποιος το τέλος μιας πρώτης ζωής και να ξαναρχίσει μια καινούρια σε μια νέα πατρίδα: Ποιοι παράγοντες μπορούν ν’ αποδειχτούν καθοριστικοί (είτε θετικά είτε αρνητικά): Επουλώνεται και πώς ένα ατομικό ή/κι ένα συλλογικό τραύμα;

Κάθε πρόσφυγας/μετανάστης/εξόριστος/«ξένος» κουβαλά μέσα στην ψυχή του ένα σεντούκι με μνήμες, παραδόσεις, αξίες, την πολιτιστική του κληρονομιά. Από αυτό το σεντούκι θα μπορέσει να αντλήσει εκείνα τα αναγεννητικά υλικά που θα του επιτρέψουν να ξαναχτίσει τη ζωή του;

Καταληκτική διδακτική διαδρομή / δραστηριότητα. Αναζήτηση βιβλίων με ανάλογο θεματικό περιεχόμενο: Στην περίπτωση αυτή, ο/η εκπαιδευτικός παρακινεί τους/τις μαθητές/τριες να αναζητήσουν πληθώρα τίτλων με τη συγκεκριμένη θεματική, ανατρέχοντας στο διαδίκτυο, στη βιβλιοθήκη του σχολείου. Οι μαθητές/τριες εξετάζουν τα στοιχεία των επιλεγμένων βιβλίων (συγγραφέας, μεταφραστής, τίτλος, υπότιτλος, εικονογράφηση, εκδότης, σειρά βιβλίου, εμπροσθόφυλλο, οπισθόφυλλο, ράχη, μότο, αφιερώσεις, συντελεστές βιβλίου, βιβλιογραφία, εικονογράφηση, αριθμός ISBΝ, δείκτες χρόνου και τόπου, λ.χ. ημερομηνία συγγραφής, χρόνος δημοσίευσης) και εξοικειώνονται με το «περικείμενο» (το ανομοιογενές και υβριδικό σύνολο των συνοδευτικών στοιχείων του κειμένου που ευθύνεται, μεταξύ άλλων, για τη μετατροπή του σε βιβλίο) και με τα στοιχεία της βιβλιοπαρουσίασης. Επίσης, ασκούνται σε στρατηγικές αναζήτησης βιβλίων και ενημερώνονται στη σύγχρονη βιβλιοπαραγωγή. Ενδεχομένως, συμπληρώνουν καρτέλες με τα επιλεγμένα βιβλία ή σε ένα χαρτί μέτρου κατασκευάζουν την «τοιχογραφία των βιβλίων» με τα περικειμενικά στοιχεία του.

V. Μια κιβωτός ελληνικότητας που κουβαλάμε μέσα μας

Το θέμα του τραύματος και της μνήμης αναφορικά με τη Μικρασιατική καταστροφή έχει απασχολήσει Έλληνες και ξένους συγγραφείς, ενήλικης και παιδικής λογοτεχνίας. Και η λογοτεχνία, ως προνομιακά αφηγηματικό πεδίο, όχι μόνο λειτουργεί ως ένα ανακουφιστικό αποθετήριο της εμπειρίας εκείνων που επιβίωσαν από μεγάλα συλλογικά τραύματα, αλλά, ταυτόχρονα, μετατρέπει τα τραύματα αυτά σε κεφάλαιο λόγου με διαρκή παρουσία στη δημόσια ζωή.

Στη λογοτεχνική και μυθοπλαστική, λοιπόν, αρένα δοκιμάζονται ακίνδυνα οι μνήμες και τα βιώματα και γίνεται μια προσπάθεια διαχείρισης και θεραπείας, εν μέρει, του τραύματος. Αυτό το υλικό, όταν πρόκειται, κυρίως, για την παιδική και εφηβική λογοτεχνία, είναι στη διάθεση των εκπαιδευτικών για μια διαφορετική διδακτική προσέγγιση, κοντά στις σύγχρονες ανάγκες.

Και ως αισιόδοξο και παραμυθητικό μήνυμα κρατάμε το μοτίβο του κρυμμένου θησαυρού, ενός σεντουκιού με σεντέφια, που περιέχει όλα τα αναγεννητικά υλικά της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, της κιβωτού της ελληνικότητάς μας. Και είναι ένα σεντούκι με σεντέφια που το  κουβαλάμε, τελικά, βαθιά μέσα στην ψυχή μας και που καμιά καταστροφή δεν μπορεί να το αφανίσει.