Από την Οδύσσεια του Ομήρου, στην… Οδύσσεια του Ντάνιελ Μέντελσον | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου 

 

Ι. Οδύσσεια, ένα αρχαίο έπος σε διαρκή επιστροφή

Η Οδύσσεια ανήκει στα μεγάλα έργα της παγκόσμιας γραμματείας που δεν έπαψαν ποτέ πραγματικά να επιστρέφουν. Κάθε εποχή αναμετριέται με το ομηρικό έπος από τη δική της οπτική, φωτίζει διαφορετικές πτυχές του, θέτει νέα ερωτήματα και προτείνει καινούργιους τρόπους ανάγνωσης και ερμηνείας του. Η ανανεωμένη επικαιρότητα που απέκτησε το ομηρικό έπος με αφορμή την κινηματογραφική Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν αποτέλεσε την αφορμή -ή, καλύτερα, την «πρόκληση»- για τη συγγραφή του παρόντος άρθρου. Σκοπός δεν είναι ο σχολιασμός ή η αξιολόγηση, θετική ή αρνητική,  της κινηματογραφικής προσέγγιση του Νόλαν. Η κινηματογραφική μεταφορά λειτουργεί εδώ απλώς ως έναυσμα για μια διαφορετική επιστροφή στον Όμηρο και για την ανάδειξη μιας άλλης, ιδιαίτερα προσωπικής συνομιλίας με το αρχαίο έπος: του βιβλίου του Ντάνιελ Μέντελσον Μια Οδύσσεια: Ένας πατέρας, ένας γιος και ένα έπος.

ΙΙ. Ένα υβριδικό έργο ανάμεσα στον Όμηρο, την αυτοβιογραφία και το ταξίδι

Το βιβλίο Μια Οδύσσεια: Ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος (An Odyssey: A Father, a Son, and an Epic) του Ντάνιελ Μέντελσον, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, το 2018, σε μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, είναι ένα υβριδικό έργο. Συνδυάζει αριστοτεχνικά τη φιλολογική ανάλυση του ομηρικού έπους, της Οδύσσειας, την αυτοβιογραφία (την προσωπική, ανθρώπινη ιστορία επανασύνδεσης ενός πατέρα και ενός γιου) και την ταξιδιωτική αφήγηση.

Η Οδύσσεια επιστρέφει στην πανεπιστημιακή αίθουσα: Η ιστορία ξεκινά όταν ο Ντάνιελ Μέντελσον, καθηγητής φιλόλογος των κλασικών σπουδών και συγγραφέας, πρόκειται να διδάξει την Οδύσσεια του Ομήρου σε μεταπτυχιακούς/ές φοιτητές/τριες κατά τη διάρκεια ενός σεμιναρίου δεκαέξι εβδομάδων, τους πρώτους μήνες του 2011, στο κολέγιο του Μπραντ της Νέας Υόρκης. (Αλήθεια, ποια είναι η επαφή μας με τα κείμενα μοναδικής αξίας της πνευματικής μας παράδοσης, κατά τη σχολική μας εμπειρία ή στις αίθουσες των φιλοσοφικών σχολών;).

Όταν ο πατέρας γίνεται μαθητής του γιου: Τότε συμβαίνει κάτι απροσδόκητο. Ο  Τζέι Μέντελσον, πατέρας του Ντάνιελ, ηλικίας περίπου ογδόντα ενός ετών, αποφασίζει να γίνει τακτικός και επιμελής ακροατής των μαθημάτων του γιου του. Ο Τζέι είναι άνθρωπος με ισχυρή προσωπικότητα, ορθολογιστής, με επιστημονική και μαθηματική σκέψη και αρκετά διαφορετική ιδιοσυγκρασία από τον γιο του. Δεν κάθεται σιωπηλός, αλλά συμμετέχει, σχολιάζει και συχνά διαφωνεί. Και γι’ αυτό κάποτε ο γιος αισθάνεται αμήχανα, όταν ο πατέρας τον αμφισβητεί μπροστά στο ακροτατήριό του. Αυτή είναι ουσιαστικά η αφετηρία ολόκληρου του βιβλίου και η παράξενη αντιστροφή: ο ηλικιωμένος πατέρας γίνεται μαθητής του καθηγητή γιου του.

Μια πολύπλευρη ανάγνωση του ομηρικού κόσμου: Οι ραψωδίες αναλύονται και οι συμμετέχοντες/σες (οι φοιτητές/τριες και ο Τζέι, ο πατέρας του Ντάνιελ) καλούνται να δώσουν τις δικές τους ερμηνείες, αποκρυπτογραφώντας τα λόγια του Ομήρου. Τα θέματα είναι πολλά: το ομηρικό ζήτημα, η παράδοση των επών, η πρόσληψή τους από ένα νέο κοινό, οι κλίσεις αρχαιοελληνικών ρημάτων, η ετυμολογική σχέση του ονόματος «Οδυσσέας» με τη λέξη «οδύνη», οι περίφημες ομηρικές παρομοιώσεις, ο Τηλέμαχος σε αναζήτηση του πατέρα και η ενηλικίωσή του, η ώριμη σχέση του Οδυσσέα με τον δικό του πατέρα, τον Λαέρτη,  η αρετή της «ομοφροσύνης» στα ζευγάρια, με αφορμή την εμφάνιση της Ναυσικάς, η τύφλωση του Κύκλωπα Πολύφημου από τον Οδυσσέα και η μη διάκριση ανάμεσα σε δύο ομόηχες λέξεις (μή τις: Κανένας / μήτις: πανουργία, σκέψη ισχυρή), τα στερεότυπα επίθετα, η επανάληψη στάσεων ή χειρονομιών, οι διηγήσεις του Οδυσσέα ανάμεσα στο αληθινό και το ψεύτικο, οι ποικίλες εξωτερικές μεταμορφώσεις (Οδυσσέα, Αθηνάς), το ζευγάρωμα «αναγνώρισις» και μετάβασις» (μεταβολή της τύχης), η ιστορία της «ουλής» του Οδυσσέα και το μυστικό του κρεβατιού του ζεύγους Οδυσσέα-Πηνελόπη ως «σήμα» (σημάδι) για τη γνωστοποίηση πληροφοριών σχετικά με τους ενοίκους τους, οι τρεις φάσεις της ζωής, νεότητα, μέση και τρίτη ηλικία, μέσα από τον Τηλέμαχο, τον Οδυσσέα και τον Λαέρτη, το κλείσιμο της «Οδύσσειας».

Από τις ραψωδίες στο προσωπικό αρχείο της μνήμης: Καθώς το μάθημα προχωρά από ραψωδία σε ραψωδία, ο Ντάνιελ Μέντελσον ανατρέχει στις οικογενειακές αναμνήσεις και, παράλληλα, αφηγείται περιστατικά από το οικογενειακό του παρελθόν. Έτσι μαθαίνουμε σταδιακά περισσότερα για την παιδική ηλικία του Ντάνιελ, για τον Τζέι, τον χαρακτήρα του, τη σχέση του με τη γυναίκα και τα παιδιά του και, κυρίως, τη δύσκολη αλλά βαθιά σχέση του με τον Ντάνιελ. Ο Ντάνιελ, λοιπόν, βρίσκεται για μεγάλο διάστημα μαζί με τον ηλικιωμένο πατέρα του έξω από το συνηθισμένο οικογενειακό περιβάλλον. Τον παρατηρεί σε νέες συνθήκες, τον βλέπει να συναναστρέφεται με άλλους ανθρώπους και ανακαλύπτει πτυχές του χαρακτήρα του που δεν είχε προσέξει.

Μια κρουαζιέρα στα χνάρια του Οδυσσέα: Το καλοκαίρι, με το τέλος του σεμιναρίου, έρχεται το δεύτερο μεγάλο μέρος της κοινής τους εμπειρίας, όπου πατέρας και γιος συμμετέχουν σε μια κρουαζιέρα στη Μεσόγειο στα χνάρια και τις διαδρομές του Οδυσσέα. Το ταξίδι έχει φυσικά εξωτερικό ενδιαφέρον και η προηγούμενη  μελέτη τους στην αίθουσα αποκτά γεωγραφική διάσταση: θάλασσα, τόποι, αρχαιότητα, συζητήσεις γύρω από τον Όμηρο. Αλλά για τον αναγνώστη το πραγματικό ταξίδι είναι άλλο: είναι η προσέγγιση του πατέρα και του γιου. Λίγο αργότερα ο Τζέι αρρωσταίνει βαριά και πεθαίνει. Το βιβλίο γεννιέται από αυτή την ύστερη συνάντηση.

Όταν το βιβλίο μιμείται την ομηρική αρχιτεκτονική της αφήγησης: Ο Μέντελσον δομεί την αφήγηση με τρόπο ομηρικό, δηλαδή χρησιμοποιεί τη «κυκλική σύνθεση» (ring composition) του έπους, παρεμβάλλοντας αναδρομές στο παρελθόν, προαναγγελίες, οικογενειακές ιστορίες, συζητήσεις στην τάξη, επαναλήψεις που κλείνουν κύκλους, παρεμβάσεις και στιγμές της κρουαζιέρας. Πρόκειται για ένα έξυπνο εύρημα, αφού το βιβλίο μιμείται το αντικείμενό του, σε μια πορεία όχι γραμμική, αλλά κυκλική, γεμάτη επιστροφές και αναγνωρίσεις.

ΙΙΙ. Από τον Οδυσσέα στον πατέρα: ηρωισμός, αναγνώριση και νόστος

Ο ηρωισμός ξαναδιαβάζεται: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου και μία από τις πρώτες και σημαντικότερες συγκρούσεις μεταξύ γιου-καθηγητή και πατέρα-μαθητή αφορά τον ίδιο τον Οδυσσέα. Ο πατέρας δεν θαυμάζει ούτε εντυπωσιάζεται από τον Οδυσσέα. Αντίθετα, τον αμφισβητεί, τον απορρίπτει και αρνείται να δεχτεί ότι είναι αυτονόητα ένας σπουδαίος ήρωας. Μπορεί να είναι έξυπνος, πολυμήχανος, γενναίος και ανθεκτικός, αλλά είναι ψεύτης, εγωιστής, αναξιόπιστος και υπεύθυνος για πολλές από τις συμφορές που συμβαίνουν στους συντρόφους του. Και έχει επιχειρήματα. Αυτή η επίμονη κριτική, αρχικά, ενοχλεί τον Ντάνιελ, ο οποίος, ως κλασικιστής και ειδικός στον Όμηρο, προσπαθεί να εξηγήσει την πολυπλοκότητα του ήρωα. Από την άλλη, η στάση του Τζέι, η οποία μπορεί να φαίνεται σαν η χαρακτηριστική αντίδραση ενός πεισματάρη πατέρα, υποχρεώνει τον γιο του να δει και να ξανασκεφτεί διαφορετικά τόσο το ομηρικό κείμενο όσο και τον ίδιο τον πατέρα του.

Πολύ σπουδαία θέματα-μαθήματα ανοίγονται: α) Δεν διαβάζουμε ένα μεγάλο έργο για να επιβεβαιώσουμε αυτά που ήδη πιστεύουμε. Το διαβάζουμε για να αναγκαστούμε να ξανασκεφτούμε αυτά που πιστεύουμε. β) Γιατί θεωρούμε κάποιον ήρωα; Μήπως πρέπει να οδηγηθούμε και σε μια διαφορετική αντίληψη του ηρωισμού; Ίσως η πραγματική ηρωική ζωή να μην είναι πάντοτε θεαματική. Ίσως να βρίσκεται σε έναν συνηθισμένο, δύσκολο, πεισματάρη πατέρα που άντεξε, που εργάστηκε, που αγάπησε την οικογένειά του, χωρίς να ξέρει πάντοτε πώς να εκφράσει αυτή την αγάπη, που γέρασε και τελικά αντιμετώπισε τη θνητότητά του. Και αυτό γιατί ο Τζέι αποκαλύπτει, δίχως να το επιδιώκει, πράγματα για τον ίδιο του τον εαυτό, για τον δικό του κώδικα αξιών. Έτσι η φιλολογική συζήτηση μετατρέπεται σταδιακά σε οικογενειακή αυτογνωσία.

Η «Τηλεμάχεια» και η αναζήτηση του πατέρα: Στην Οδύσσεια, ο Τηλέμαχος βρίσκεται σε μια ιδιότυπη κατάσταση: έχει μεγαλώσει με έναν πατέρα απόντα σχεδόν σε ολόκληρη τη ζωή του. Τον Οδυσσέα δεν τον γνωρίζει ως άνθρωπο. Γνωρίζει, κυρίως, τον μύθο του πατέρα, όπως αυτός έχει διαμορφωθεί μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων. Επομένως, η αναζήτησή του είναι να προσδιορίσει και τη δική του ταυτότητα, μέσα από τη γνώση του πατέρα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει, σε διαφορετικό επίπεδο, και με τον Ντάνιελ Μέντελσον. Ο δικός του πατέρας ήταν πάντοτε παρών, όμως ο γιος ανακαλύπτει σταδιακά και συνειδητοποιεί ότι δεν τον γνώριζε τόσο καλά όσο πίστευε. Και κάπου εδώ αρχίζει η πραγματική «οδύσσεια» του γιου: η προσπάθειά του να ανακαλύψει τον άνθρωπο πίσω από τον πατρικό ρόλο. Εδώ βρίσκεται και μια λεπτή ειρωνεία του βιβλίου: ο Ντάνιελ μπορεί να ερμηνεύει τον Όμηρο, αλλά ο πραγματικός πατέρας, ο Τζέι,  αποδεικνύεται ένα πολύ δυσκολότερο «κείμενο».

Η ωρίμανση του γιου δεν σημαίνει απόρριψη ή εξιδανίκευση του πατέρα, αλλά αναγνώριση της πολυπλοκότητάς του. Με αυτόν τον τρόπο, παραπέμπει  στο κεντρικό ομηρικό μοτίβο της ἀναγνώρισης (του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο, την Πηνελόπη και τον Λαέρτη) και θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: Πότε γνωρίζουμε πραγματικά τους ανθρώπους που βρίσκονται πιο κοντά μας; Πότε παύουμε να βλέπουμε τον ρόλο -τον πατέρα, τον γιο, τον σύζυγο- και αρχίζουμε να βλέπουμε τον άνθρωπο; Το βιβλίο αποκτά μεγαλύτερη συγκινησιακή δύναμη, επειδή η κατανόηση έρχεται αργά, όταν ο πατέρας έχει ήδη γεράσει. Και εδώ είναι η τραγική ειρωνεία: γνωρίζουμε έναν άνθρωπο όταν αρχίζουμε να τον χάνουμε.

Ο νόστος. Τι σημαίνει πραγματικά «επιστρέφω»: Ο Οδυσσέας αγωνίζεται να επιστρέψει στην Ιθάκη. Τι σημαίνει, όμως, πραγματικά να επιστρέφεις; Δεν επιστρέφουμε ποτέ ακριβώς στο σημείο από το οποίο φύγαμε. Ο Οδυσσέας δεν είναι ο ίδιος άνθρωπος, όταν επιστρέφει. Η Πηνελόπη δεν είναι η ίδια. Ο Τηλέμαχος έχει μεγαλώσει. Η Ιθάκη έχει αλλάξει. Το ίδιο συμβαίνει και στη ζωή. Στο βιβλίο, ο γιος, ο Ντάνιελ, επιστρέφει στη δική του παιδική ηλικία, στις παλιές εικόνες που είχε για τον πατέρα του, στις συγκρούσεις τους, σε οικογενειακές στιγμές. Μια επιστροφή όχι γεωγραφική, αλλά ψυχική και εσωτερική. Και τότε διαπιστώνει ότι δεν είναι επιστροφή σε κάτι αμετάβλητο, αλλά μια νέα ανάγνωση του παρελθόντος. Το παρελθόν δεν αλλάζει. Αλλάζει εκείνος που το κοιτάζει. Ο γιος Ντάνιελ δεν επιστρέφει απλώς στον Τζέι, τον πατέρα του. Επιστρέφει στη δική του ιστορία και την ξαναδιαβάζει ως ενήλικος. Και ίσως για αυτόν ονομάζει το βιβλίο Μια Οδύσσεια και όχι «Η Οδύσσειά μου», καθόσον είναι μία οδύσσεια  και όχι η οριστική εκδοχή, ανάμεσα στις πολλές που μπορεί να ζήσει ένας άνθρωπος.

ΙV. Από την ομηρική Οδύσσεια, στην αναγνώριση του πατέρα, στη μνήμη και στη δύναμη της λογοτεχνίας

Το βιβλίο του Ντάνιελ Μέντελσον, Μια Οδύσσεια: Ένας πατέρας, ένας γιος και ένα έπος συνυφαίνει την ομηρική Οδύσσεια με την προσωπική ιστορία του συγγραφέα. Ο ηλικιωμένος πατέρας μπαίνει στην τάξη του γιου του για να μελετήσουν μαζί την Οδύσσεια και ταξιδεύουν μαζί στα ίχνη του Οδυσσέα. Μέσα από τη μελέτη και το κοινό ταξίδι γίνεται επαναπροσέγγιση και, όταν ο πατέρας πεθαίνει, ο γιος συνειδητοποιεί ότι μέσα από τον Όμηρο κατάφερε τελικά να γνωρίσει καλύτερα τον ίδιο του τον πατέρα. Και το ερώτημα αλλάζει από το «Ποιος είναι ο πατέρας μου;» στο «Ποιος ήταν πραγματικά ο πατέρας μου;». Με αυτόν τον τρόπο, έχουμε δύο Οδύσσειες που εξελίσσονται παράλληλα: την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη και την προσπάθεια ενός γιου να φτάσει, έστω και αργά, πιο κοντά στον πατέρα.

Το βιβλίο είναι μια πράξη μνήμης προς τον πατέρα. Ο Τζέι πεθαίνει ως άνθρωπος, αλλά συνεχίζει να υπάρχει ως πρόσωπο μέσα στην ιστορία του γιου του. Όπως ακριβώς και οι ήρωες επιβιώνουν επειδή ο Όμηρος αφηγείται τις ιστορίες τους.

Το βιβλίο είναι ακόμη μια στοχαστική απάντηση στο ερώτημα τι προσφέρει η λογοτεχνία στη ζωή μας. Δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις και απλές λύσεις. Δίνει σχήματα σκέψης, παραλληλισμούς, λέξεις και ιστορίες μέσα από τις οποίες μπορούμε να δούμε καλύτερα και από άλλη γωνία τον εαυτό μας.