Βιβλιοκριτική: "εκ των έσω" της Καλλιόπης Θωμά | Γράφει η Εύα Αρβανίτη-Μιχαλοπούλου

 

Εκ των έσω
Συγγραφέας: Καλλιόπη Θωμά
Ημερομηνία έκδοσης: 05/2025
ISBN: 978-618-5857-07-3
Σελίδες: 60

Εκδόσεις: Φιλολογική Πρωτοχρονιά

Γράφει η Εύα Αρβανίτη-Μιχαλοπούλου

«ΕΚ ΤΩΝ ΕΣΩ» — Η ποίηση ως εσωτερική διαδρομή

Ήδη από τον τίτλο της πρωτόλειας ποιητικής της συλλογής, «εκ των έσω», η Καλλιόπη Θωμά κάνει γνωστό το σημείο από το οποίο ξεκινά και στο οποίο επιστρέφει η ποιητική της φωνή: τον εσωτερικό άνθρωπο. Ο τίτλος δεν αποτελεί απλά ονομασία του βιβλίου αλλά αποκτά σταδιακά χαρακτήρα ποιητικής δήλωσης. Τα πράγματα παρατηρούνται πρωτίστως «εκ των έσω».

Η ποίησή της, βιωματική κι εξομολογητική, αντλεί υλικό από τη μνήμη, τον έρωτα, την απώλεια, τη μητρότητα, την οικογενειακή σχέση, τη μοναξιά αλλά και από τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου να αναμετρηθεί με τον χρόνο κι εντέλει με τον ίδιο του τον εαυτό.

Τα σαράντα ένα ποιήματα της συλλογής δημιουργούν ένα ψηφιδωτό ψυχικών καταστάσεων, όπου το προσωπικό συναίσθημα βιώνει κυματισμούς από τη θλίψη στην ελπίδα, από τον εγκλωβισμό στην επιθυμία της ελευθερίας, από τη φθορά στην αναγέννηση.

Από την εξωτερική βοή στην εσωτερική ακρόαση

Ενδεικτικό για την ποιητική φυσιογνωμία του βιβλίου είναι το εναρκτήριο ποίημα, «Μελωδία». Η ζωή μεταφέρεται στο πεδίο της μουσικής: παρτιτούρα, νότες, μουσικά όργανα και θόρυβοι συνθέτουν μια εκτεταμένη μεταφορά, μέσα από την οποία το ποιητικό υποκείμενο αναζητά τη δική του μελωδία.

Η εξωτερική βοή, που κάποτε λειτουργούσε ως αντιπερισπασμός απέναντι στην αϋπνία και στη μοναξιά, υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη μιας βαθύτερης εσωτερικής ακρόασης. Εδώ συναντούμε έναν από τους βασικούς πυλώνες της συλλογής: την αργή μετάβαση από τον περισπασμό στην αυτογνωσία.

Η αναζήτηση αυτή επανέρχεται με διαφορετικές εκδοχές. Στο ποίημα «Της ψυχής το είδωλο», ο καθρέφτης και το είδωλο υπερβαίνουν την κυριολεκτική τους λειτουργία και γίνονται με βαθιά συγκατάβαση σύμβολα της δύσκολης αναγνώρισης του εαυτού.

Στο ποίημα «Ισορροπία», η ύπαρξη προσομοιάζει με επισφαλή ακροβασία, ενώ στην «Πάλη» η ζωή προσλαμβάνει τη μορφή μιας αδιάκοπης αναμέτρησης. Η ποιήτρια επανέρχεται επομένως σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: πόσο δύσκολο είναι να διατηρήσει κανείς την εσωτερική του συνοχή, όταν ο χρόνος, οι σχέσεις και οι απώλειες διαρκώς τη δοκιμάζουν;

Έρωτας, φθορά και αποδέσμευση

Ισχυρή παρουσία στη συλλογή έχει ο έρωτας, όχι όμως ως μονοσήμαντη κατάσταση ευτυχίας. Είναι άλλοτε μνήμη, άλλοτε προσδοκία, άλλοτε απουσία και άλλοτε δεσμός από τον οποίο το ποιητικό υποκείμενο πρέπει να απελευθερωθεί.

Στα «Ανέλπιδο όνειρο», «Ανεμοστρόβιλος», «Σ’ αγαπώ», «Φθαρμένο άρωμα» και «Ακόμα ζωντανός», οι διαφορετικές εκφάνσεις του ερωτικού βιώματος συνθέτουν μια διαδρομή από την έξαρση προς τη διάψευση και από τη μνήμη προς την πιθανότητα μιας νέας αρχής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει «Η αγάπη σου», όπου η ίδια η έννοια της αγάπης τίθεται υπό αμφισβήτηση. Η χρήση των εισαγωγικών υπονομεύει τη συμβατική σημασία της λέξης: εκείνο που ονομάζεται «αγάπη» μπορεί να μεταβληθεί σε περιορισμό και εξάρτηση. Η εικόνα της σαύρας που αλλάζει δέρμα προσδίδει στη μεταμόρφωση του ποιητικού υποκειμένου μια φυσική, σχεδόν ενστικτώδη διάσταση αυτοσαρκασμού. Η αποδέσμευση γίνεται πράξη επιβίωσης, νίκης και επανάκτησης του εαυτού. Ακριβώς εδώ αναγνωρίζεται μια χαρακτηριστική αντιθετική δομή που διατρέχει τη συλλογή: φυλακή–ελευθερία, φόβος–τόλμη, απώλεια–επανεύρεση, σκοτάδι–φως, φθορά–αναγέννηση. Η αντίθεση δεν αποτελεί απλώς σχήμα λόγου· γίνεται τρόπος οργάνωσης της ποιητικής σκέψης και εργαλείο προσωπικής έκφρασης.

Μνήμη, οικογένεια και απώλεια

Ένας δεύτερος μεγάλος κύκλος αφορά τους οικογενειακούς δεσμούς. Στη «Γλυκιά φυλακή» η μητρότητα παρουσιάζεται μέσα από μια εύστοχη οξύμωρη σύζευξη: η αγάπη προς τα παιδιά είναι ταυτόχρονα ευλογία, μέριμνα, αγωνία και εκούσια δέσμευση. Στο «Τρεις λοιπόν», οι τρεις κόρες μεταμορφώνονται σε «μικρές ηλιαχτίδες» και η οικογενειακή μνήμη φωτίζεται από τη συγκίνηση για τον χρόνο που πέρασε.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν τα ποιήματα «Μάνα» και «Πατέρα». Στο πρώτο, η μητρική αγκαλιά ανακαλείται ως αρχέγονος τόπος προστασίας, στον οποίο ακόμη και ο ενήλικος άνθρωπος επιθυμεί κάποτε να επιστρέψει. Στο δεύτερο, η πατρική απουσία μετατρέπεται σε συγκινητική παρουσία μέσω της μνήμης.

Και εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η αφιέρωση ολόκληρης της συλλογής στη μνήμη του πατέρα της ποιήτριας, Χρήστου Θωμά. Το πένθος δεν λειτουργεί μόνο ως θεματικός πυρήνας· αποτελεί ένα από τα βαθύτερα υπόγεια ρεύματα του βιβλίου.

Από το ατομικό στο συλλογικό

Αν και ο κυρίαρχος τόνος είναι προσωπικός, η ποιήτρια δεν παραμένει αποκλειστικά εγκλωβισμένη στο ιδιωτικό της σύμπαν. Στις «Ψυχές χαμένες» η ποιητική ματιά στρέφεται στους πρόσφυγες και στους ξεριζωμένους, στον πόλεμο, στον φόβο και στη θάλασσα που από δρόμος σωτηρίας μπορεί να μετατραπεί σε υγρό τάφο. Στα «Σόδομα και Γόμορρα», η βιβλική αναφορά χρησιμοποιείται για να σχολιαστεί το παρόν και να διατυπωθεί ένας ηθικός προβληματισμός.

Αυτές οι στιγμές διευρύνουν τον ορίζοντα της συλλογής. Το «έσω» δεν σημαίνει αδιαφορία για το «έξω». Αντίθετα, ο εξωτερικός κόσμος περνά μέσα από το προσωπικό φίλτρο της ποιήτριας και μετατρέπεται σε συγκίνηση, αγωνία ή έμμεση διαμαρτυρία.

Μορφή, μέτρο και ρυθμός

Από μορφολογική άποψη, η συλλογή κινείται κατά κύριο λόγο στον ελεύθερο στίχο. Δεν οργανώνεται γύρω από ένα σταθερό παραδοσιακό μέτρο ούτε υπηρετεί ένα συστηματικό σχήμα ομοιοκαταληξίας. Η ποιήτρια προτιμά την ελευθερία της στιχουργικής ανάπτυξης, με στίχους άνισης έκτασης και στροφικές ενότητες που μεταβάλλονται ανάλογα με τις ανάγκες της εξομολόγησης.

Αυτό δεν σημαίνει απουσία ρυθμού. Ο ρυθμός παράγεται συχνά συντακτικά και νοηματικά: από την επανάληψη λέξεων ή φράσεων, τις διαδοχικές ερωτήσεις, τις προστακτικές, τις προσφωνήσεις, τις παύσεις και τις επιφωνηματικές καταλήξεις. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το «Φτάσαμε; Είδες;», όπου η επαναφορά του ερωτήματος λειτουργεί ως ρυθμικό μοτίβο και ταυτόχρονα ως φορέας αγωνίας. Η τελική μεταβολή του ερωτηματικού σε βεβαιωτική, επιφωνηματική κατάληξη μεταφέρει μορφολογικά την ψυχική μετάβαση από την αμφιβολία στην κατάκτηση.

Παράλληλα, η έκταση των ποιημάτων παρουσιάζει αξιοσημείωτη ποικιλία. Σύντομες, σχεδόν επιγραμματικές συνθέσεις, όπως το «Ζω» ή η «Ελευθερία», συνυπάρχουν με εκτενέστερα ποιήματα, όπου ο λόγος γίνεται περισσότερο αφηγηματικός κι εξομολογητικός. Η εναλλαγή αυτή προσδίδει κινητικότητα στο βιβλίο.

Γλώσσα, εικόνες και σχήματα λόγου

Η γλώσσα της ποιήτριας είναι κατά βάση άμεση, ευανάγνωστη και συναισθηματικά φορτισμένη. Δεν επιδιώκει την ερμητικότητα ούτε καταφεύγει σε επίδειξη λεξιλογικής πολυπλοκότητας. Το α΄ενικό πρόσωπο ενισχύει τον εξομολογητικό χαρακτήρα, ενώ η συχνή παρουσία του β΄ προσώπου δημιουργεί την αίσθηση διαλόγου με έναν απόντα ή παρόντα αποδέκτη: τον αγαπημένο, τη μητέρα, τον πατέρα, κάποτε ίσως και τον ίδιο τον εαυτό.

Από τα συχνότερα εκφραστικά μέσα είναι η μεταφορά και η προσωποποίηση. Η ζωή γίνεται μελωδία, πάλη ή ακροβασία· η αγάπη φυλακή· η ψυχή αποκτά είδωλο· ο έρωτας ανεμοστρόβιλος· το άρωμα φθείρεται· το χάδι αποκτά σχεδόν θεραπευτική υπόσταση. Οι μεταφορές αυτές δεν είναι διακοσμητικές· αποτελούν τον βασικό τρόπο με τον οποίο ένα αφηρημένο συναίσθημα αποκτά υλική μορφή.

Επανέρχεται επίσης ένα αναγνωρίσιμο εικονοποιητικό λεξιλόγιο: θάλασσα, πέλαγος, γαλάζιο, άνοιξη, ήλιος, φως, καταιγίδα, όνειρο. Ιδίως η θάλασσα παρουσιάζει αξιοσημείωτη πολυσημία. Άλλοτε είναι ελευθερία και ανοιχτός ορίζοντας, άλλοτε ψυχικό ταξίδι και άλλοτε, στις «Ψυχές χαμένες», τόπος απειλής και θανάτου. Το φως και η άνοιξη, αντιθέτως, συνδέονται συχνότερα με την ανανέωση και την επιθυμία επανεκκίνησης.

Οι αντιθέσεις, οι επαναλήψεις, τα ρητορικά ερωτήματα και οι επιφωνήσεις αποτελούν επίσης βασικά στοιχεία της τεχνικής της. Σε αρκετές περιπτώσεις η ποιήτρια επιλέγει μια καταληκτική λέξη ή φράση μεγάλης συναισθηματικής έντασης, η οποία λειτουργεί σχεδόν ως κορύφωση του ποιήματος.

Ανάμεσα στην εξομολόγηση και την ποιητική μετάπλαση

Η σημαντικότερη αρετή της συλλογής βρίσκεται ίσως στην αδιαμεσολάβητη συναισθηματική ειλικρίνεια. Η Καλλιόπη Θωμά δεν κατασκευάζει ένα ψυχρό ποιητικό προσωπείο. Εκτίθεται, θυμάται, πενθεί, αγαπά, φοβάται, απογοητεύεται και ελπίζει με παρρησία, αλήθεια και ευθύτητα. Αυτή η αμεσότητα καθιστά αρκετά ποιήματα επικοινωνιακά και επιτρέπει στον αναγνώστη να αναγνωρίσει μέσα στο προσωπικό βίωμα κάτι από τη δική του εμπειρία.

Υπάρχουν στιγμές, όπου το συναίσθημα δηλώνεται ευθέως, αντί να αφήνεται να αναδυθεί εξ ολοκλήρου μέσα από την εικόνα, τον υπαινιγμό ή την ποιητική συμπύκνωση. Εκεί όπου η ποιήτρια εμπιστεύεται περισσότερο το σύμβολο —τον καθρέφτη, τη μελωδία, το φθαρμένο άρωμα, τη φυλακή, τη θάλασσα— ο λόγος της αποκτά μεγαλύτερη υποβλητικότητα. Εκεί όπου εξηγεί περισσότερο το συναίσθημα, πλησιάζει ενίοτε τον εξομολογητικό πεζό λόγο.

Αυτό δεν αναιρεί τη φυσιογνωμία της συλλογής· αντιθέτως, προσδιορίζει τη βασική δημιουργική της ένταση: τη συνάντηση του βιώματος με την ανάγκη της ποιητικής του μεταμόρφωσης.

Η πορεία προς το φως

Παρά τις απώλειες, τις διαψεύσεις και τις «ματωμένες ώρες», το βιβλίο δεν καταλήγει στην παραίτηση. Όσο προχωρεί η συλλογή, εμφανίζονται συχνότερα η επιθυμία της επανεκκίνησης και η κατάφαση στη ζωή. Το «Ξανά», με την προστακτική δύναμη της καταληκτικής προτροπής, ο «Πόθος ζωής», αλλά και ποιήματα, όπου επανέρχονται η γέννηση, το φως και η ανθρώπινη επαφή, φανερώνουν μια σταδιακή μετατόπιση στην αισιοδοξία και την ελπίδα.

Η κίνηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την αρχιτεκτονική του βιβλίου: η ποιητική φωνή δεν αγνοεί τη φθορά ούτε υπερβαίνει εύκολα την απώλεια. Τις διασχίζει. Και μέσα από αυτή τη διάσχιση αναζητεί μια νέα δυνατότητα ζωής.

Έτσι, τα ποιήματα της συλλογής «Εκ των έσω» μπορούν τελικά να διαβαστούν ως μια ποιητική διαδρομή αυτοπαρατήρησης, μνήμης και ψυχικής ανασύνταξης. Από τη «Μελωδία» της εσωτερικής αναζήτησης έως τα ποιήματα της ωριμότερης κατάφασης, η Καλλιόπη Θωμά επιχειρεί να μετατρέψει το προσωπικό βίωμα σε κοινό τόπο ανθρώπινης εμπειρίας.

Γιατί ίσως αυτό είναι και το βαθύτερο στοίχημα της συγκεκριμένης συλλογής: να δείξει πως ό,τι μας πληγώνει από έξω αποκτά το πραγματικό του νόημα εκ των έσω — εκεί όπου η μνήμη γίνεται λόγος, η απώλεια παρουσία, η φθορά αυτογνωσία και η ποίηση ένας τρόπος να εξακολουθούμε να υπάρχουμε.

Στην ποιήτρια, Καλλιόπη Θωμά, αξίζουν θερμά συγχαρητήρια! Με την πρώτη αυτή ποιητική της συλλογή μας έκανε κοινωνούς μιας πολύ αξιόλογης ποιητικής δημιουργίας, χαρίζοντας στη λογοτεχνική κοινότητα ένα πρωτόλειο έργο, στο οποίο συστήνουμε ανεπιφύλακτα να εντρυφήσετε. Ευχόμαστε δε ολόψυχα να είναι ευανάγνωστο, με ευνοϊκή πορεία μέχρι τις ψυχές πολλών αναγνωστών, να αγαπηθεί και να ριζώσει προσφέροντας καρπούς ποιητικής τέρψης στο αναγνωστικό κοινό, αποτελώντας το έναυσμα για να ακολουθήσουν και νέες εκδόσεις της!

Συγχαρητήρια και στον εκδοτικό οίκο «Φιλολογική Πρωτοχρονιά», του Αντώνη Θαλασσέλη, για την επιμελημένη και καλαίσθητη έκδοση.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο: εδώ