Από τις διαχρονικές ιστορίες του Χόρχε Μπουκάι στα σύγχρονα διλήμματα της ψηφιακής εποχής | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Ι. Να σου πω μια ιστορία... που εξακολουθεί να μας αφορά

Το βιβλίο με τίτλο «Να σου πω μια ιστορία – Διηγήσεις που μ’ έμαθαν να ζω» του Αργεντινού γιατρού και ψυχοθεραπευτή Χόρχε Μπουκάι (1949) οργανώνεται γύρω από τη σχέση του Ντεμιάν, ενός ανήσυχου, νεαρού φοιτητή που παλεύει με τις υπαρξιακές του αγωνίες, τις ανασφάλειές του, τους φόβους του, τα καθημερινά προβλήματά του, τις σχέσεις του και την αναζήτηση νοήματος στη ζωή. Ψάχνοντας βοήθεια, καταλήγει στον «Χοντρό» (ή Χόρχε), έναν ιδιόρρυθμο, μη συμβατικό ψυχαναλυτή. Αντί για κλασική ψυχανάλυση με ντιβάνι και ερωτήσεις, ο θεραπευτής τού διηγείται σε κάθε συνεδρία μια ιστορία-παραβολή από διάφορες παραδόσεις (ανατολίτικες, δυτικές, λαϊκές ή δικές του εμπνεύσεις). Η επανάληψη, μάλιστα, του τίτλου «Να σου πω μια ιστορία» σε πολλές σελίδες ενισχύει την αίσθηση ότι ο συγγραφέας απευθύνεται προσωπικά στον κάθε αναγνώστη, σαν να του διηγείται τις ιστορίες του σε μια φιλική συνομιλία.

Μέσα από το βιβλίο του, ο Μπουκάι προσκαλεί τον αναγνώστη -μέσω του Ντεμιάν-  να αναγνωρίσει διαφορετικά κομμάτια του εαυτού του, ανάλογα με τη φάση της ζωής στην οποία βρίσκεται. Εξάλλου, ο συγγραφέας, αντί να δίνει έτοιμες συνταγές,  θεωρητικές εξηγήσεις, συμβουλές και να προβαίνει σε ψυχαναλυτικές ερμηνείες ή τυπικές προσεγγίσεις, πιστεύει στη δύναμη της αφήγησης και της αλληγορίας ως θεραπευτικές μεθόδους. Οι ιστορίες, λοιπόν, λειτουργούν σαν καθρέφτες, για να ανακαλύψει ο καθένας μόνος του τις απαντήσεις και να βρει το δικό του νόημα. Είναι «κλειδιά» που ξεκλειδώνουν βαθύτερες αλήθειες. Το βιβλίο σέβεται την ευφυΐα τού αναγνώστη και αναγνωρίζει την αξία της προσωπικής ανακάλυψης. Οι ιστορίες δεν υπόσχονται μαγικές λύσεις, αλλά λειτουργούν σαν «σπινθήρες» που ενεργοποιούν την προσωπική διεργασία, με στόχο την ωρίμανση, την ηρεμία,  την ικανότητα να ζει κανείς με γνώση και σεβασμό προς τον εαυτό του,  την αυτοβελτίωση και όχι την «τέλεια ευτυχία». Ο Μπουκάι υποστηρίζει ότι η αλλαγή δεν έρχεται απ’ έξω. Η ωρίμανση είναι ενεργητική πράξη, όχι παθητική αναμονή. Η σχέση, μάλιστα,  θεραπευτή–θεραπευόμενου (Χόρχε και Ντεμιάν) είναι ζωντανή, ανθρώπινη, γεμάτη εντάσεις, διαφωνίες, τρυφερότητα. Δεν είναι ιδανική, ούτε μηχανική και στερεοτυπική διαδικασία, αλλά είναι αληθινή. Η μέθοδος αυτή συνδέεται με τη θεραπευτική προσέγγιση της Gestalt, που δίνει έμφαση στην επίγνωση, στην ευθύνη, στο παρόν, χωρίς να ενδιαφέρεται να αναλύσει το παρελθόν, αλλά βοηθά τον άνθρωπο να δει πώς λειτουργεί τώρα. Η ουσία της Gestalt: η αλήθεια δεν δίνεται· βιώνεται.

Το βιβλίο του Μπουκάι γράφτηκε το 2006, μεταφράστηκε από τον Κρίτωνα Ηλιόπουλο και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις opera, το 2011. Αν και ο Μπουκάι έγραψε τις ιστορίες του πριν την έκρηξη των κοινωνικών δικτύων (social media) και της τεχνητής νοημοσύνης, οι αλληγορίες του είναι τόσο διαχρονικές που μπορούν να «μιλήσουν» κατευθείαν στις προκλήσεις της ψηφιακής μας εποχής. Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι επιλέξει κάποιες από τις ιστορίες και να τις ερμηνεύσει στο σύγχρονο πλαίσιο. Συγκεκριμένα: α) να δώσει την ιστορία με λίγα λόγια, β) να προβεί σε μια ερμηνευτική ανάλυσή της, γ) να τη συσχετίσει με τα κοινωνικά δίκτυα (social media) και την τεχνητή νοημοσύνη και δ) να τη συγκρίνει με τους αρχαίους ελληνικούς μύθους.

ΙΙ. Οι ιστορίες του Μπουκάι που φωτίζουν τη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα 

Ο αλυσοδεμένος ελέφαντας

Η ιστορία σε λίγα λόγια: Ο μικρός Χόρχε απορεί γιατί ο τεράστιος και δυνατός ελέφαντας μένει δεμένος στο τσίρκο από ένα μικροσκοπικό παλούκι, ενώ θα μπορούσε εύκολα να το ξεριζώσει. Η απάντηση είναι ότι ο ελέφαντας δενόταν στο ίδιο παλούκι από τότε που ήταν νεογέννητος. Μετά από πολλές αποτυχημένες προσπάθειες να σπάσει την αλυσίδα, το ζώο κάποια στιγμή αποδέχτηκε τη μοίρα του και  «έμαθε» ότι δεν μπορεί να ελευθερωθεί. Ο ενήλικος ελέφαντας δεν δραπετεύει, αντίθετα παραμένει φυλακισμένος όχι από την αλυσίδα, αλλά επειδή έχει αποτυπωμένη μέσα του την ανάμνηση της αδυναμίας του.  Η αδυναμία του παρελθόντος καθορίζει το παρόν του. Ο θεραπευτής Μπουκάι κλείνει λέγοντας στον Ντεμιάν πως όλοι μας μοιάζουμε σ’ αυτό: περιφερόμαστε δεμένοι σε αόρατα «παλούκια», πιστεύοντας πως δεν μπορούμε να κάνουμε πράγματα, επειδή κάποτε, μικροί, προσπαθήσαμε και αποτύχαμε. Ο θεραπευτής δεν λέει στον Ντεμιάν «σκέψου διαφορετικά» -του λέει «δοκίμασε ξανά, με όλη σου την ψυχή». Δηλαδή: η λύση δεν είναι ανάλυση, αλλά πράξη. Και η μόνη λύση είναι να ξαναπροσπαθήσουμε, αυτή τη φορά με όλη μας την ψυχή.

Ερμηνευτική ανάλυση: Η ιστορία δείχνει πως ο άνθρωπος συχνά ζει μέσα σε αυτοκατασκευασμένες φυλακές, σε περιοριστικές πεποιθήσεις, παλιές εμπειρίες και αυτοπεριορισμούς που απέκτησε στην παιδική του ηλικία Το παρελθόν λειτουργεί ως εσωτερικός δεσμοφύλακας, όχι επειδή είναι αληθινό, αλλά επειδή το πιστεύουμε ακόμη.

Συσχετισμός με τα κοινωνικά δίκτυα (social media) και την τεχνητή νοημοσύνη: Στην εποχή των social media, το παλούκι» έγινε ψηφιακό: μια ανάρτηση που δεν πήρε τα αναμενόμενα «likes», η «εμπορεύσιμη» εκδοχή του εαυτού μας για επιβεβαίωση, οι «τέλειες» ζωές των άλλων, ο φόβος της κοινωνικής απόρριψης ή της αρνητικής κριτικής, η κοινωνική σύγκριση, η χαμηλή αυτοπεποίθηση από followers (= ακολούθους), ο αλγόριθμος που μας θυμίζει συνέχεια τις «αδυναμίες» μας. Η αλυσίδα της «ψηφιακής έγκρισης» λειτουργεί σαν μικρά πασαλάκια. Ο Μπουκάι δείχνει ότι η απάντηση δεν βρίσκεται στην εξωτερική επιβεβαίωση, αλλά στην εσωτερική διαδρομή της αυτοανακάλυψης, μακριά από τις «συνταγές» ευτυχίας και τα έτοιμα πρότυπα.

Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, δεχόμαστε το «παλούκι» της τεχνολογικής ανωτερότητας. Η ΤΝ παράγει εντυπωσιακό περιεχόμενο (κείμενα, εικόνες, καλλιτεχνικά έργα), σκέφτεται, λύνει προβλήματα. Έτσι, η αλυσίδα της  «πνευματικής ευκολίας» οδηγεί στην ατροφία της σκέψης. Ωστόσο, όπως ο ελέφαντας είχε τη δύναμη να σπάσει το πασαλάκι, έτσι και ο άνθρωπος διαθέτει ικανότητες που δεν μπορούν να αντικατασταθούν πλήρως από την τεχνολογία: την κριτική σκέψη, την ενσυναίσθηση, τη δημιουργική φαντασία και την ηθική κρίση.

Η σύγκριση με τους αρχαίους ελληνικούς μύθους: Στην αλληγορική ιστορία του σπηλαίου του Πλάτωνα: οι δεσμώτες του σπηλαίου μένουν αλυσοδεμένοι όχι από πραγματικές αλυσίδες, αλλά από την ψευδαίσθηση ότι οι σκιές είναι η αλήθεια. Η φυλακή τους είναι νοητική, όχι υλική. Ο άνθρωπος δεν φυλακίζεται από την πραγματικότητα, αλλά από την λανθασμένη αντίληψη της πραγματικότητας και την εσωτερικευμένη ψευδαίσθηση. Και ο ελέφαντας του Μπουκάι και οι δεσμώτες του Πλάτωνα ζουν μέσα σε νοητικές αλυσίδες. Στον μύθο του Προκρούστη: ο άνθρωπος περιορίζεται από ένα αυθαίρετο «μέτρο» που του επιβάλλεται. Ο ελέφαντας έχει υιοθετήσει και εσωτερικεύσει ένα αυθαίρετο «μέτρο» που δεν ισχύει πια: την παιδική του αδυναμία.

Το μαγαζί της αλήθειας

Η ιστορία με λίγα λόγια: Ένας άνθρωπος περπατά χαλαρά στους δρόμους μιας επαρχιακής πόλης. Ξαφνικά βλέπει μια καινούργια, εντυπωσιακή ταμπέλα σε ένα κατάστημα που γράφει: «Το μαγαζί της αλήθειας». Ενθουσιασμένος μπαίνει μέσα και ανακαλύπτει ότι εκεί πουλάνε... αλήθεια. Η πωλήτρια τον ρωτά: «Τι λογής αλήθεια, θέλετε: Αλήθεια μερική, αλήθεια σχετική, αλήθεια στατιστική, πλήρη αλήθεια;». Ο άνθρωπος, κουρασμένος από ψέματα, ψευδαισθήσεις, μύθους, δικαιολογίες ή εξιδανικεύσεις, αποκρίνεται: «Θέλω απόλυτη αλήθεια». Η απάντηση που παίρνει είναι ότι η απόλυτη αλήθεια έχει ως αντίτιμο να χάσει για πάντα την ησυχία του. Ο άνθρωπος παγώνει, τρομάζει. Ένας κρύος ιδρώτας τον λούζει, καθώς συνειδητοποιεί το βάρος αυτής της δέσμευσης. «Ίσως αργότερα», σκέφτεται.

Ερμηνευτική ανάλυση: Οι άνθρωποι λένε ότι θέλουν την αλήθεια, αλλά στην πραγματικότητα φοβούνται το κόστος της. Η πλήρης αλήθεια για τον εαυτό τους και τη ζωή είναι δύσκολη και απαιτεί θάρρος. Προτιμούν μια μικρή, βολική δόση αλήθειας αντί για την πλήρη, απαιτητική εκδοχή της, γιατί είναι βαρύ το τίμημα της αυθεντικότητας. Ο Μπουκάι μάς καλεί να αναρωτηθούμε: Πόση αλήθεια αντέχουμε; Και πόση αλήθεια επιλέγουμε να δείχνουμε; Είμαστε έτοιμοι να χάσουμε τη «βολική μας ησυχία» για χάρη της γνησιότητάς μας;

Συσχετισμός με τα κοινωνικά δίκτυα (social media) και την τεχνητή νοημοσύνη: Τα social media προσφέρουν «μικρές δόσεις αλήθειας»: στιγμές επιτυχίας, επιμελημένες αφηγήσεις, φιλτραρισμένες εκδοχές, εξιδανικευμένη ζωή, ευχάριστες στιγμές, όμορφες εικόνες της καθημερινότητας. Είναι η εύπεπτη και «βολική» εκδοχή που δεν κοστίζει τίποτα. Είναι η αγορά της «κατασκευασμένης αλήθειας» και αυτή η απόδραση από την εικονική αλήθεια προσφέρει τις εξατομικευμένες ψευδαισθήσεις, Αλλά συμβαίνει το εξής παράδοξο: Αγοράζουμε το ψέμα και πάλι χάνουμε την ησυχία μας. Η πλήρης αλήθεια (ανασφάλειες, αποτυχίες, φόβοι, ατέλειες) σπάνια εμφανίζεται, γιατί έχει κόστος: έκθεση, ευαλωτότητα, κίνδυνο κριτικής, με συνέπεια να εγκλωβιζόμαστε σε έναν ατέρμονο κύκλο.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργεί τεχνητές αλήθειες: τέλειες φωτογραφίες, avatars (= ψηφιακές αναπαραστάσεις χαρακτήρων ή οντοτήτων), ψεύτικες εικόνες, deepfakes (= εικόνες, βίντεο ή ηχητικό υλικό που έχουν υποστεί επεξεργασία ή έχουν παραχθεί με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης), βελτιωμένα πρόσωπα, οπότε η γραμμή μεταξύ αληθινού και ψεύτικου έχει θολώσει εντελώς. Μπορεί να κατασκευάζει πειστικά κείμενα, εικόνες, βίντεο και ηχητικά αποσπάσματα, γιατί οι αλγόριθμοι τείνουν να προβάλλουν περιεχόμενο που τραβά περισσότερο την προσοχή και όχι απαραίτητα εκείνο που είναι ακριβές ή αξιόπιστο. Οι περισσότεροι χρήστες προτιμούν να κάνουν scrolling (= πλοήγηση στην οθόνη) και να αποδεχτούν άκριτα την απλή και καθησυχαστική εκδοχή που τους παρουσιάζει η οθόνη. Έτσι, η  αλήθεια γίνεται ρευστή, γιατί η απόλυτη αλήθεια είναι απαιτητική, ταρακουνά, ξεβολεύει, είναι κουραστική. Απαιτεί να χάσει ο καθένας την πνευματική του ησυχία και να αναλάβει την ευθύνη του εαυτού του. Συνεπώς, η αναζήτηση της αλήθειας αποτελεί  προσωπική υπόθεση και πράξη πνευματικής γενναιότητας, καθώς και ψηφιακό γραμματισμό, δηλαδή αξιολόγηση, έλεγχο και κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο που «σερβίρει» η τεχνολογία. Και το ερώτημα παραμένει ανοικτό: Πόση αλήθεια είμαστε πραγματικά διατεθειμένοι να αντέξουμε σήμερα -για τον εαυτό μας, για τον κόσμο, για το πώς μας βλέπουν οι άλλοι online- όταν έχουμε τόσο εύκολη πρόσβαση σε πιο άνετες, επιλεκτικές εκδοχές της πραγματικότητας;

Η σύγκριση με τους αρχαίους ελληνικούς μύθους: Στον μύθο του Προμηθέα, ο Προμηθέας δίνει στους ανθρώπους το φως της γνώσης. Αλλά το φως έχει κόστος: πόνο, ευθύνη, επίγνωση. Έτσι και στο μαγαζί της αλήθειας, η αλήθεια είναι πολύτιμη, δεν είναι δωρεάν και το τίμημα είναι βαρύ που λίγοι αντέχουν. Η Κασσάνδρα, έχοντας το χάρισμα της μαντικής, λέει την αλήθεια, αλλά κανείς δεν θέλει να την ακούσει. Οι άνθρωποι προτιμούν μια βολική ψευδαίσθηση. Ακριβώς όπως ο πελάτης του μαγαζιού που ζητά «λίγη αλήθεια». Στον μύθο του Νάρκισσου, ο Νάρκισσος δεν αντέχει την αλήθεια του εαυτού του· προτιμά την εικόνα. Δεν αντέχει τις συνέπειες της αλήθειας, όπως ο πελάτης του μαγαζιού.

Ο πεισματάρης ξυλοκόπος

Η ιστορία με λίγα λόγια: Ένας νέος ξυλοκόπος προσλαμβάνεται από έναν έμπορο ξυλείας σε μια δουλειά με πολύ καλό μισθό και αποφασίζει να δώσει τον καλύτερό του εαυτό. Την πρώτη μέρα, εργάζεται με μεγάλο ζήλο και  ενθουσιασμό και κόβει 18 δέντρα. Τις επόμενες μέρες, όσο και αν προσπαθεί περισσότερο, οι κόποι του πέφτουν δραματικά (15, μετά 7, μετά 5, μέχρι που παλεύει να κόψει μόλις 2 δέντρα). Ο ξυλοκόπος, εξαντλημένος και ντροπιασμένος, πηγαίνει στον εργοδηγό να απολογηθεί, διαβεβαιώνοντάς τον ότι κατέβαλε υπεράνθρωπες προσπάθειες. Ο εργοδηγός τον ρωτά: «Πότε ακόνισες το τσεκούρι σου για τελευταία φορά;». Και ο ξυλοκόπος απαντά: «Να το ακονίσω; Δεν πρόλαβα να το ακονίσω καθόλου. Ήμουν πολύ απασχολημένος προσπαθώντας να κόψω δέντρα».

Ερμηνευτική ανάλυση: Η εντατική προσπάθεια οδηγεί σε εξάντληση και γίνεται αναποτελεσματική, αν το «εργαλείο» μας (το μυαλό, το σώμα, η ψυχή) έχει στομώσει. Η σκληρή δουλειά, χωρίς στρατηγική, ξεκούραση, φροντίδα του εαυτού μας και αναστοχασμό,  είναι μάταιη.

Συσχετισμός με τα κοινωνικά δίκτυα (social media) και την τεχνητή νοημοσύνη: Τα κοινωνικά δίκτυα ωθούν συχνά στη παγίδα της ασταμάτητης παραγωγής: scrolling, posting (= δημοσίευση, ανάρτηση), chasing likes (= κυνηγώντας τα likes), διαρκής ενημέρωση, μανιώδες κυνήγι της επιβεβαίωσης, ο φόβος της εξαφάνισης από τον ψηφιακό χάρτη. Είτε ως δημιουργός είτε ως ενεργός χρήστης, ο άνθρωπος ξεχνά να «ακονίσει» την αυτοεκτίμησή του, την κριτική του σκέψη και να επενδύσει στην αυτογνωσία του, να κάνει παύση, να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά του, να φροντίσει για την ψυχική του υγεία. Το αποτέλεσμα είναι η ψυχική εξάντληση και εξουθένωση (burnout), η μειωμένη ενσυναίσθηση, η αδυναμία βαθιάς σκέψης, η λιγότερη δημιουργικότητα /αυθεντικότητα.

Η τεχνητή νοημοσύνη δίνει εργαλεία (chatbots, generators, αυτοματισμούς) και ο άνθρωπος τρέχει ασταμάτητα να προλάβει τις εξελίξεις, να μάθει όλες τις νέες τεχνολογίες, να παράγει, να καταναλώνει, όλο και περισσότερο περιεχόμενο. Κόβει ακατάπαυστα δέντρα, αλλά ξεχνά να ακονίσει το τσεκούρι του. Το «ακόνισμα» εδώ σημαίνει: να μάθουμε πώς να χρησιμοποιούμε την AI με τρόπο που ενισχύει την ανθρώπινη σκέψη και όχι να την αντικαθιστά. Το ακόνισμα της δικής μας «λάμας» απαιτεί ησυχία, ποιοτική ξεκούραση, συνειδητές και έξυπνες παύσεις, ψηφιακή αποτοξίνωση, χρόνο offline (= χωρίς σύνδεση στο δαδίκτυο). Να επενδύουμε σε αυτά που η μηχανή δεν μπορεί να αντικαταστήσει: την κριτική σκέψη, τη φιλοσοφική αναζήτηση, τη δημιουργικότητα και την ανθρώπινη επαφή.

Η σύγκριση με τους αρχαίους ελληνικούς μύθους: Στον μύθο του Σίσυφου, ο Σίσυφος σπρώχνει τον βράχο ξανά και ξανά χωρίς αποτέλεσμα. Η πράξη γίνεται μηχανική, χωρίς σκέψη και επίγνωση. Ο ξυλοκόπος δουλεύει ασταμάτητα, χωρίς να σκέφτεται, χωρίς να αναστοχάζεται. Στον μύθο του Ίκαρου, ο Ίκαρος αγνοεί τις συμβουλές και συνεχίζει πεισματικά, με συνέπεια να οδηγηθεί στην πτώση. Ο ξυλοκόπος, επειδή δεν ακονίζει το τσεκούρι του, αποτυγχάνει.

ΙΙΙ. Μπορούν οι ιστορίες να νικήσουν τους αλγορίθμους;

Οι ιστορίες του Χόρχε Μπουκάι, παρότι γεννήθηκαν σε έναν κόσμο χωρίς social media και τεχνητή νοημοσύνη, παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες. Ο ελέφαντας που δεν δοκιμάζει ξανά, ο άνθρωπος που φοβάται την πλήρη αλήθεια και ο ξυλοκόπος που ξεχνά να ακονίσει το τσεκούρι του, αναδεικνύουν τις ψηφιακές μας συνήθειες και τις ψευδαισθήσεις της τεχνολογίας. Υπενθυμίζουν ότι, όσο κι αν εξελίσσεται η τεχνολογία, η προσωπική ωρίμανση δεν είναι έργο των αλγορίθμων, αλλά αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής και εσωτερικής διεργασίας. Είναι ένα προσωπικό ταξίδι για την αναζήτηση της αλήθειας και της αυθεντικότητας, το οποίο κάθε άνθρωπος καλείται να διανύσει μόνος του.