Βιβλιοκριτική: "Ιστορίες του φεγγαριού" της Γεωργίας Κοκκινογένη | Γράφει η Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου

Ιστορίες του Φεγγαριού
Συγγραφέας: Γεωργία Κοκκινογένη 

ISBN: 9789606401497
Αριθμός Σελίδων: 80

Εκδόσεις: Ιωλκός

Η γυναικεία φωνή απέναντι στη σιωπή της παράδοσης: Ιστορίες του Φεγγαριού Γεωργία Κοκκινογένη, Ιωλκός, 2023, ISBN 978-960-640-149-7

Γράφει η Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου

Η συλλογή διηγημάτων Ιστορίες του Φεγγαριού της Γεωργίας Κοκκινογένη (Ιωλκός, 2023, ISBN 978-960-640-149-7) αποτελείται από δεκαεπτά σύντομες ιστορίες, οργανωμένες σε δύο ενότητες, «ΣΥΝΑΛΛΑΓΗ» και «ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗ». Η διάκριση αυτή λειτουργεί και ως ερμηνευτικό κλειδί για έναν κόσμο όπου οι ανθρώπινες σχέσεις, και ιδιαίτερα η ζωή των γυναικών, διαμορφώνονται από οικογενειακές συμβάσεις, οικονομικούς υπολογισμούς, κοινωνικές προσδοκίες και άγραφους κανόνες. Οι δύο ενότητες αποτυπώνουν διαφορετικές όψεις αυτής της πραγματικότητας και παράλληλα φωτίζουν τη σταδιακή μετατόπιση της γυναίκας από το πεδίο της συναλλαγής προς το πεδίο της προσωπικής διεκδίκησης.

Η πρώτη ενότητα, «ΣΥΝΑΛΛΑΓΗ», περιλαμβάνει εννέα διηγήματα: «Η αρπαγή της Ασπασίας», «Το διαμάντι», «Ο υποψήφιος», «Η κούλα», «Το γλέντι», «Το φεγγάρι», «Χωρίς προστάτη», «Ο Μ.» και «Η νύφη». Η επιλογή της λέξης «συναλλαγή» είναι χαρακτηριστική, καθώς παραπέμπει σε έναν κόσμο όπου η προσωπική μοίρα συχνά καθορίζεται από σχέσεις ανταλλαγής και διαπραγμάτευσης. Ο γάμος, η προίκα, η οικονομική επιφάνεια, η οικογενειακή καταγωγή και η ανδρική προστασία αποκτούν αξία σχεδόν εμπορεύματος. Η γυναίκα βρίσκεται συχνά στο κέντρο αυτών των υπολογισμών, χωρίς η ίδια να διαθέτει πάντοτε τη δυνατότητα να αποφασίσει για τη ζωή της.

Στα διηγήματα «Η αρπαγή της Ασπασίας» (σσ. 13-15) και «Το διαμάντι» (σσ. 17-19), η γυναικεία μοίρα συνδέεται άμεσα με την επιλογή, την κατοχή και την ανταλλαγή. Η φράση «Από ανδρικό χέρι σε ανδρικό χέρι» αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο τη μετακίνηση της γυναίκας από την εξουσία του πατέρα ή της οικογένειας στην εξουσία του συζύγου. Αντίστοιχα, η ερώτηση «Καμιά φοράδα που την παζαρεύουν είσαι;» αποκαλύπτει με ωμό τρόπο την αντιμετώπιση της γυναίκας ως αντικειμένου που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Το σώμα, η ομορφιά και η κοινωνική της θέση εντάσσονται σε ένα σύστημα αξιών που καθορίζεται κυρίως από τους άλλους.

Στην «Κούλα» (σσ. 23-24), ένα καθημερινό αντικείμενο αποκτά ιδιαίτερη συμβολική και κοινωνική λειτουργία, καθώς συνδέεται με τον τρόπο ζωής και τις σχέσεις των ανθρώπων. Η συγγραφέας δείχνει έτσι πως ακόμη και τα φαινομενικά ασήμαντα στοιχεία της καθημερινότητας μπορούν να αποκαλύψουν κοινωνικές συμπεριφορές και οικογενειακές νοοτροπίες. Στο «Χωρίς προστάτη» (σσ. 33-35), αντίθετα, η απουσία του άνδρα φανερώνει την ευάλωτη θέση της γυναίκας, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει την ανάγκη της να στηριχθεί στις δικές της δυνάμεις. Η εργασία, η πρακτικότητα και η επινοητικότητά της λειτουργούν ως μέσα επιβίωσης και αυτοπροστασίας.

Η δεύτερη ενότητα, «ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗ», αποτελείται από οκτώ διηγήματα: «Τόλμη και γοητεία», «Η Σοφία», «Το δωμάτιο», «Από τη Ρωσία», «Ο επισκέπτης», «Φραντσέσκα», «Αναστασία» και «Στο χορό». Εδώ η έννοια της διαπραγμάτευσης αποκτά ευρύτερη και περισσότερο προσωπική σημασία. Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν περιορισμούς, μοναξιά, οικογενειακές υποχρεώσεις και κοινωνικά στερεότυπα, όμως η σχέση τους με τον κόσμο γίνεται πιο σύνθετη. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο τι τους επιβάλλεται, αλλά και τι μπορούν οι ίδιες να διατηρήσουν, να διεκδικήσουν ή να επαναπροσδιορίσουν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το διήγημα «Φραντσέσκα» (σσ. 65-67), όπου η καθημερινή ζωή μιας γυναίκας παρατηρείται μέσα από το βλέμμα μιας συλλογικής φωνής. Η ηρωίδα παρουσιάζεται με έντονες εξωτερικές λεπτομέρειες, όπως οι «δωδεκάποντες κόκκινες γυαλιστερές γόβες», το στενό τζιν, το κόκκινο κραγιόν, οι ξανθές μπούκλες και η «αφέλεια επιμελώς ατημέλητη». Η χρήση του πρώτου πληθυντικού προσώπου, όπως φαίνεται στις φράσεις «Δε μάθαμε ποτέ…», «Δεν καταλάβαμε, όμως και ποτέ…» και «την είχαμε δει…», δημιουργεί έναν συλλογικό αφηγητή που παρακολουθεί τη Φραντσέσκα χωρίς να γνωρίζει πραγματικά τον εσωτερικό της κόσμο. Οι άνθρωποι την κοιτούν, σχολιάζουν και ερμηνεύουν τη συμπεριφορά της, όμως η προσωπικότητά της παραμένει σε μεγάλο βαθμό απρόσιτη.

Η αφήγηση στο ίδιο διήγημα μετακινείται από την καθημερινή πραγματικότητα στη φαντασία και στη λαϊκή παράδοση. Η φράση «Η φαντασία μου ήθελε τη Φραντσέσκα να είναι η νεράιδα» μεταμορφώνει τη γυναίκα σε μυθική μορφή και προσδίδει στην παρουσία της μια διάσταση που ξεπερνά την πραγματική ζωή. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί έτσι τη φαντασία όχι για να απομακρυνθεί από την πραγματικότητα, αλλά για να αποκαλύψει όσα δεν μπορούν να ειπωθούν άμεσα. Τα καθημερινά αντικείμενα και οι κινήσεις αποκτούν σταδιακά έναν συμβολικό χαρακτήρα και συνδέονται με την προσωπική ιστορία της ηρωίδας.

Ανάλογη αφηγηματική επιλογή συναντούμε στην «Αναστασία» (σσ. 69-72), όπου το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο αποκτά έναν διαφορετικό χαρακτήρα. Η φράση «εμείς κρατήσαμε στάση υπηρεσιακή» παραπέμπει σε μια απρόσωπη, θεσμική στάση, η οποία έρχεται σε έντονη αντίθεση με την απόγνωση της γυναίκας. Η επανάληψη «Τα παιδιά μου... τα παιδιά μου...» αποδίδει με ιδιαίτερη ένταση την αγωνία της και μεταφέρει στον αναγνώστη το συναισθηματικό της βάρος. Η φωνή, το κλάμα και τα «λυπημένα μάτια» αποκαλύπτουν μια κατάσταση που η υπηρεσιακή γλώσσα αδυνατεί να περιγράψει. Με αυτόν τον τρόπο, η συγγραφέας αναδεικνύει την απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον απρόσωπο μηχανισμό που καλείται να τον αντιμετωπίσει.

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της γραφής της Κοκκινογένη είναι η αφηγηματική συμπύκνωση. Οι ιστορίες είναι σύντομες, όμως μέσα από ένα επεισόδιο, μια εικόνα, μια συνάντηση ή μια ανάμνηση αποκαλύπτεται συχνά ολόκληρη η πορεία μιας ζωής. Η συγγραφέας δεν παραθέτει όλες τις πληροφορίες, αλλά αφήνει κενά και αποσιωπήσεις, τα οποία καλείται να συμπληρώσει ο αναγνώστης. Η ελλειπτικότητα αυτή δημιουργεί μια ιδιαίτερη σχέση συμμετοχής, καθώς ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς την ιστορία, αλλά καλείται να ερμηνεύσει όσα δεν λέγονται.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι αναδρομές, οι συνειρμοί, οι διάλογοι και ο άμεσος λόγος. Ο χρόνος της αφήγησης δεν εξελίσσεται πάντοτε γραμμικά, αλλά κινείται ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν. Μια λέξη, ένα αντικείμενο ή μια εικόνα μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για την ανάκληση ενός γεγονότος. Έτσι, η μνήμη δεν αποτελεί απλώς πληροφορία για το παρελθόν, αλλά ενεργό στοιχείο της αφήγησης και της συγκρότησης των χαρακτήρων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η προφορικότητα της γλώσσας. Λαϊκές εκφράσεις, ιδιωματισμοί, τραγούδια και καθημερινές φράσεις μεταφέρουν στο κείμενο τον ζωντανό λόγο των ανθρώπων. Η γλώσσα δεν είναι εξομαλυμένη ούτε αποστειρωμένη, αλλά διατηρεί τη λαϊκή της χροιά και τη δύναμη της προφορικής αφήγησης. Παράλληλα, η συγγραφέας χρησιμοποιεί αισθητηριακές εικόνες μέσα από ήχους, μυρωδιές, χρώματα, κινήσεις και αντικείμενα. Με αυτόν τον τρόπο, οι ιστορίες αποκτούν παραστατικότητα και συχνά θεατρικότητα, καθώς μοιάζουν με μικρές σκηνές που ξεδιπλώνονται μπροστά στον αναγνώστη.

Τα αντικείμενα έχουν συχνά ξεχωριστή λειτουργία μέσα στις ιστορίες. Η «κούλα», ο καθρέφτης, η καρέκλα του κουρείου, η ραπτομηχανή, τα παπούτσια της Φραντσέσκας, το πλυντήριο και οι σκάλες δεν αποτελούν απλώς στοιχεία του σκηνικού. Συνδέονται με ανθρώπους, συνήθειες και γεγονότα και λειτουργούν ως φορείς μνήμης. Μέσα από αυτά, η συγγραφέας δείχνει πως η ιστορία ενός ανθρώπου μπορεί να παραμένει αποτυπωμένη στα πιο απλά αντικείμενα της καθημερινότητας. Το οικείο και το ασήμαντο μετατρέπονται έτσι σε φορείς προσωπικής και συλλογικής μνήμης.

Ο τίτλος Ιστορίες του Φεγγαριού προσδίδει στη συλλογή μια ιδιαίτερη συμβολική διάσταση. Το φεγγάρι συνδέεται με τη νύχτα, τη μνήμη, την εσωτερικότητα και όσα παραμένουν ανείπωτα. Δεν φωτίζει με την ένταση του ήλιου, αλλά με ένα πιο αδύναμο και υπαινικτικό φως. Μέσα σε αυτό το ημίφως μπορούν να αναδειχθούν πρόσωπα και βιώματα που δεν έχουν θέση στην επίσημη αφήγηση. Το ομώνυμο διήγημα «Το φεγγάρι» (σσ. 29-31) ενισχύει αυτή τη συμβολική λειτουργία, ενώ και η νυχτερινή ατμόσφαιρα του εξωφύλλου συνομιλεί με τον τίτλο και το περιεχόμενο της συλλογής.

Το τελευταίο διήγημα, «Στο χορό» (σσ. 73-75), λειτουργεί ως ένα είδος κορύφωσης και ταυτόχρονα μετατόπισης. Η παιδική φράση «Είμαι μπαλαρίνα, είμαι μπαλαρίνα!» συνδέει τον χορό με τη χαρά, την ελευθερία και την αίσθηση της προσωπικής ταυτότητας. Αργότερα, ο νους και το σώμα ενώνονται μέσα στον χορό και η κίνηση αποκτά βαθύτερη σημασία. Ο χορός γίνεται μια «κρυφή περιουσία», κάτι που η ηρωίδα κουβαλά σε όλη της τη ζωή και μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή δύναμης, υπομονής και αντοχής.

Το διήγημα διευρύνει έτσι την εικόνα της γυναίκας που έχει διαμορφωθεί στις προηγούμενες ιστορίες. Η γυναίκα δεν παρουσιάζεται πλέον μόνο ως πρόσωπο που υφίσταται κοινωνικούς περιορισμούς, αλλά ως υποκείμενο που διαθέτει έναν προσωπικό χώρο, τον οποίο μπορεί να διατηρήσει και να προστατεύσει. Ο χορός γίνεται μια μορφή σιωπηλής αντίστασης και αυτοπραγμάτωσης, ενώ η «κρυφή περιουσία» της ηρωίδας συμβολίζει κάτι που δεν μπορεί να της αφαιρεθεί. Με αυτόν τον τρόπο, η πορεία από τη «ΣΥΝΑΛΛΑΓΗ» στη «ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗ» αποκτά και υπαρξιακή διάσταση, καθώς οι ηρωίδες αναζητούν σταδιακά έναν δικό τους τρόπο ύπαρξης.

Οι Ιστορίες του Φεγγαριού θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν δημιουργικά και στη διδασκαλία της Λογοτεχνίας στο Λύκειο, καθώς τα διηγήματα προσφέρονται για την προσέγγιση θεμάτων όπως η θέση της γυναίκας, οι οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις, η μνήμη, η ταυτότητα και η εσωτερική ελευθερία. Παράλληλα, η προφορικότητα της γλώσσας, η εναλλαγή αφηγηματικών προσώπων, η χρήση του διαλόγου, των συμβόλων και των αντικειμένων μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για την καλλιέργεια της ερμηνευτικής και κριτικής σκέψης των μαθητών. Μέσα από τη συζήτηση των ηρωίδων και των επιλογών τους, οι μαθητές και οι μαθήτριες μπορούν να προβληματιστούν για κοινωνικά στερεότυπα και διαχρονικά ζητήματα, συνδέοντας το λογοτεχνικό κείμενο με τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Η συλλογή είναι τελικά μια λογοτεχνική καταγραφή ανθρώπων που η επίσημη ιστορία συχνά προσπερνά. Η Κοκκινογένη στρέφει το βλέμμα σε μικρές ζωές, καθημερινές χειρονομίες, φωνές, αντικείμενα και μνήμες και τα μετατρέπει σε λογοτεχνικό υλικό. Με λιτή αφήγηση, προφορικότητα, θεατρικότητα και ελλειπτικότητα δημιουργεί έναν κόσμο όπου το καθημερινό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Αναδεικνύεται έτσι η δύναμη της μνήμης και της λογοτεχνίας να διασώζουν πρόσωπα και βιώματα που κινδυνεύουν να ξεχαστούν. Η τελευταία φράση, «Με το νου βρίσκεις το Θεό!», λειτουργεί ως λιτή και ουσιαστική κατακλείδα, αφήνοντας ανοιχτή τη δυνατότητα μιας εσωτερικής υπέρβασης.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.