Βιβλιοκριτική: "Δεκαέξι Καταβυθίσεις" της Δέσποινας Νάσσου

Δεκαέξι καταβυθίσεις
Μια ιαματική ιστορία
Συγγραφέας: Δέσποινα Νάσσου
Ημερομηνία έκδοσης: 11/2024
ISBN: 978-618-5763-33-6
Σελίδες: 56

Εκδόσεις: Συρτάρι

Γράφει ο Κωνσταντίνος Λίχνος

Στις «Δεκαέξι καταβυθίσεις» (Εκδόσεις Συρτάρι, 2024), η Δέσποινα Νάσσου συνθέτει μια ιαματική ιστορία με φόντο το δάσος της Εσπεράντζα. Η αφήγηση παρακολουθεί μια μεσήλικη ελαφίνα, η οποία, παρά την επίφαση της οικογενειακής γαλήνης, ταλανίζεται από ένα βαθύ υπαρξιακό κενό και μια ανεκπλήρωτη εσωτερική δίψα. Η φαινομενική της ισορροπία ανατρέπεται βίαια όταν το πόδι της παγιδεύεται· ένα τραυματικό συμβάν που την εξωθεί να υπερβεί το αίσθημα της ντροπής και της αδυναμίας, να αναζητήσει βοήθεια και να εκκινήσει έναν επώδυνο αγώνα αυτογνωσίας. Υπό την καθοδήγηση ενός επιβλητικού Αρκούδου (μιας στιβαρής θεραπευτικής φιγούρας) και με την αρωγή της σοφής Ελεφαντίνας, η πρωταγωνίστρια υποβάλλεται σε δεκαέξι οδυνηρές καταβυθίσεις στα σκοτεινά ύδατα μιας λιμνοθάλασσας. Μέσα από αυτή τη μυητική δοκιμασία, καλείται να συμφιλιωθεί με τον φόβο, να αποδεχθεί το τραυματισμένο της σώμα και να ανακαλύψει πως η πραγματική δύναμη πηγάζει από την αποδοχή της ευαλωτότητας.

Το κείμενο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό δείγμα αλληγορικής νουβέλας, που υιοθετεί τη φόρμα του θεραπευτικού παραμυθιού για ενηλίκους. Μέσω του ανθρωπομορφισμού και των κλασικών παραμυθιακών μοτίβων, κωδικοποιεί μια βαθιά τραυματική διαδικασία: τη διάγνωση, τη θεραπεία και την ψυχολογική αποκατάσταση από τον καρκίνο του μαστού (ένα προσωπικό βίωμα, όπως η ίδια η συγγραφέας γνωστοποιεί στο παράρτημα των ευχαριστιών). Η δομή του είναι επεισοδιακή, χαρτογραφώντας μια ολοκληρωμένη πορεία μεταμόρφωσης μέσα από διακριτά στάδια («Το Δάσος», «Το Τραύμα», «Η Διάσωση»). Ο όρος «ιαματική ιστορία» που συνοδεύει τον τίτλο αποτελεί τον πλέον εύστοχο ορισμό του έργου· δεν πρόκειται απλώς για μια αφήγηση γεγονότων, αλλά για μια λογοτεχνική διαδικασία που στοχεύει στην επούλωση της ψυχής.

Παρά τη χρήση του κόσμου των ζώων, το έργο συνιστά ένα αμιγώς ενήλικο λογοτεχνικό οικοδόμημα. Ο βιωματικός του πυρήνας εστιάζει σε υπαρξιακές αγωνίες, όπως η θνητότητα, η ευθύνη της μητρότητας και η αποδόμηση της ψευδαίσθησης του ελέγχου. Η συγγραφέας επιστρέφει στην αρχέγονη λειτουργία του παραμυθιού, τότε που αποτελούσε συλλογικό εργαλείο των ενηλίκων για την επεξεργασία του τραύματος και της αρρώστιας. Εκεί όπου ο ωμός ρεαλισμός θα μπορούσε να εγκλωβίσει τον αναγνώστη στον αποπνικτικό ιατρικό ζόφο των θαλάμων και των φαρμάκων, η αλληγορία προσφέρει μια πολύτιμη απόσταση ασφαλείας.

Από πλευράς αφηγηματικής οικονομίας, η εκτενής εστίαση στο παρελθόν της ηρωίδας («Τα παιδικά χρόνια», «Το νεαρό ελάφι») προσφέρει μεν ένα στέρεο υπόβαθρο, ενδέχεται όμως να ανακόπτει τον ρυθμό της κεντρικής δράσης. Η λογοτεχνική ισχύς του κειμένου θα ενισχυόταν περαιτέρω εάν η αφήγηση εκκινούσε απευθείας από την καρδιά των γεγονότων και οι πληροφορίες για το παρελθόν δίνονταν εμβόλιμα, μέσα από αναδρομικές αναλαμπές. Παράλληλα, παρατηρείται μια υφολογική τάση προς τον δραματισμό, με τη συχνή χρήση εμφατικής στίξης και ρητής κατονομασίας των συναισθημάτων. Μια πιο λιτή περιγραφή του πόνου θα επέτρεπε στα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους, υπηρετώντας πιστότερα την αρχή της εικονοπλαστικής παρουσίασης έναντι της απλής επεξήγησης. Επιπλέον, η άμεση διατύπωση των ηθικών διδαγμάτων στους διαλόγους με την Ελεφαντίνα προσδίδει έναν ελαφρύ διδακτισμό, που ενίοτε επισκιάζει τη μυσταγωγική δύναμη της αλληγορίας.

Ωστόσο, οι αδυναμίες αυτές υποχωρούν μπροστά στην εξαιρετικά επιτυχή μετουσίωση των ιατρικών σταδίων σε φυσικά φαινόμενα, η οποία προσδίδει στο έργο μια σπάνια εικονοπλαστική ισχύ. Οι «16 καταβυθίσεις» δεν αποτελούν απλώς μια μεταφορά για τις χημειοθεραπείες, αλλά αποδίδουν με συγκλονιστική ακρίβεια την αίσθηση του πνιγμού, της επανάληψης και της τελικής κάθαρσης. Η σημαδούρα, το σκοινί και η παγίδα υλικοποιούν τον ιατρικό εξοπλισμό και τον αιφνιδιασμό της νόσου με τρόπο που αγγίζει το ασυνείδητο. Το κείμενο ανατέμνει με αφοπλιστική ειλικρίνεια τη διαδρομή του ασθενούς (από την άρνηση και τη ντροπή έως τον φόβο) για να καταλήξει στην πλέον λυτρωτική παραδοχή: την αποδόμηση του στερεότυπου του «ακατάβλητου μαχητή». Η ηρωίδα δεν θριαμβεύει επειδή είναι άτρωτη, αλλά επειδή αποδέχεται την ευαλωτότητά της, μετατρέποντας το τραύμα σε πηγή σοφίας και εσωτερικής ελευθερίας.

Η Δέσποινα Νάσσου παραδίδει μια κατάθεση ψυχής που υπερβαίνει τα όρια της προσωπικής μαρτυρίας και ανάγεται σε μια μικρή σπουδή πάνω στη θνητότητα και την αναγέννηση. Παρά τις όποιες υφολογικές ενστάσεις, η αυθεντικότητα του βιώματος και η ευφυής συμβολική χαρτογράφηση του πόνου καθιστούν τις «Δεκαέξι καταβυθίσεις» ένα βαθιά συγκινητικό, ελπιδοφόρο και ιαματικό ανάγνωσμα. Η επιστροφή της ελαφίνας στη φύση, έχοντας πλέον συμφιλιωθεί με τη «σκιά» της, αποτελεί μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η ίαση δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά την ολική επανασύνδεση με τον εαυτό. Πρόκειται για ένα αξιόλογο λογοτεχνικό εφόδιο· έναν φάρο ενσυναίσθησης τόσο για όσους αναμετρώνται με την ασθένεια όσο και για το υποστηρικτικό τους περιβάλλον.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο: εδώ