Βιβλιοκριτική: "Αύγουστος. Ποίηση σε μορφή τάνκα" της Στέλλας Πετρίδου | Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

 

Αύγουστος
Ποίηση σε μορφή τάνκα
Συγγραφέας: Στέλλα Πετρίδου
Ημερομηνία έκδοσης: 05/2020
ISBN: 978-960-632-060-6
Σελιδες: 38

Εκδόσεις: Άλφα Πι

 Γράφει η  Μεταξούλα Μανικάρου

  

Ι. Το τάνκα και η αρχιτεκτονική του: Τριάντα μία συλλαβές για έναν ολόκληρο κόσμο

Το τάνκα είναι μία από τις παλαιότερες και πιο σημαντικές παραδοσιακές ιαπωνικές ποιητικές μορφές. Η λέξη σημαίνει «σύντομο ποίημα/τραγούδι» (tan = σύντομο, ka = ποίημα/τραγούδι). Το τάνκα έχει ιστορία μεγαλύτερη από 1.300 χρόνια και αποτελεί τον «πρόγονο» του πιο διάσημου χαϊκού.

Δομή του τάνκα: Είναι κλειστή ποιητική φόρμα, ακολουθεί, δηλαδή, αυστηρούς κανόνες ως προς τη διάρθρωσή του. Ειδικότερα, αποτελείται από 31 συλλαβές οι οποίες κατανέμονται σε 5 στίχους. Η ακολουθούμενη διάταξη των συλλαβών ανά στίχο είναι η εξής: 1ος στίχος: 5 συλλαβές. 2ος στίχος: 7 συλλαβές. 3ος στίχος: 5 συλλαβές. 4ος στίχος: 7 συλλαβές. 5ος στίχος: 7 συλλαβές. Με άλλα λόγια, το σχήμα είναι το εξής: 5 - 7 - 5 - 7 - 7. Το τάνκα δεν είναι απλώς ένα μαθηματικό μέτρημα συλλαβών, αλλά έχει μια πολύ συγκεκριμένη εσωτερική δυναμική και χωρίζεται νοητικά σε δύο μέρη: Το Άνω Μέρος, δηλαδή οι πρώτοι τρεις στίχοι (5-7-5), συνήθως, παρουσιάζουν μια εικόνα της φύσης ή μια αντικειμενική παρατήρηση του κόσμου. Η Στροφή / Η Γέφυρα, δηλαδή ο τρίτος στίχος, συχνά λειτουργεί ως «γέφυρα» που συνδέει την εικόνα με το συναίσθημα. Η περιγραφή περνάει στο προσωπικό συναίσθημα ή στην αναστοχαστική διάσταση. Το Κάτω Μέρος, δηλαδή οι  δύο τελευταίοι στίχοι (7-7). Εδώ το ποιητικό υποκείμενο εκφράζει την προσωπική του αντίδραση, τον συναισθηματικό του απόηχο, την εσωτερική του αποκάλυψη, τη σκέψη ή την πνευματική προέκταση αυτού που είδε στο πρώτο μέρος.

Βασικά χαρακτηριστικά του τάνκα: Τα βασικά χαρακτηριστικά είναι η συμπύκνωση του νοήματος, καλώντας τον αναγνώστη να συμπληρώσει τα κενά με τη δική του εμπειρία.  Η υπαινικτικότητα είναι η δύναμη του τάνκα, καθόσον η σιωπή έχει σχεδόν την ίδια αξία με τις λέξεις. Κατά κανόνα, ξεκινά με μια εικόνα της φύσης (π.χ. βροχή, λουλούδι, φεγγάρι, εποχή του χρόνου), η οποία μετατρέπεται σε φορέα εσωτερικού συναισθήματος και καθρέφτη της ψυχικής κατάστασης του ποιητικού υποκειμένου. Στην αρχαία ιαπωνική αυλή, οι ευγενείς χρησιμοποιούσαν τα τάνκα ως ερωτικά ραβασάκια ή κρυφά μηνύματα. Μετά από μια συνάντηση, ο ένας εραστής έστελνε στον άλλον ένα τάνκα γραμμένο σε όμορφο χαρτί, δεμένο σε ένα κλαδί ανθισμένης κερασιάς, και ο άλλος έπρεπε να απαντήσει με ένα δικό του τάνκα.

Σύγχρονη χρήση: Το τάνκα έχει προσαρμοστεί σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών. Οι ποιητές χρησιμοποιούν αυτή την αυστηρή ποιητική μορφή ως μια άσκηση πνευματικής οικονομίας, ακρίβειας στην εικόνα, πειθαρχίας στη γλώσσα, λιτότητας και συμπύκνωσης του συναισθήματος σε λίγες λέξεις, αλλά και ικανότητας να δημιουργείται συγκίνηση χωρίς εκτενή ανάπτυξη. Ως εκ τούτου, σε μια εποχή που ο λόγος είναι άφθονος και συχνά φλύαρος, η χρήση του τάνκα υπενθυμίζει την αξία της αφαίρεσης και θεωρείται συχνά μια πρόκληση σε μια άσκηση υψηλής ποιητικής τέχνης.

Η σχέση του τάνκα με το χαϊκού: Το χαϊκού (5-7-5) προήλθε από την αυτονόμηση του πρώτου μέρους του τάνκα. Η βασική διαφορά είναι ότι το χαϊκού εστιάζει περισσότερο στη στιγμή, τη φύση και την παρατήρηση. Αντίθετα, το τάνκα επιτρέπει μεγαλύτερη ανάπτυξη συναισθήματος, προσωπικής σκέψης και λυρισμού. Συνεπώς, το χαϊκού είναι μια «φωτογραφία της στιγμής» που επικεντρώνεται αυστηρά στη φύση και αποκλείει το «εγώ» του ποιητή, ενώ το τάνκα έχει βαθιά ανθρωποκεντρική και συναισθηματική θεώρηση.

ΙΙ. Το εξώφυλλο ως ποιητική δήλωση

Το εξώφυλλο του βιβλίου Αύγουστος – ΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΤΑΝΚΑ είναι ιδιαίτερα λιτό, καθώς η αισθητική του καθρεφτίζει απόλυτα τη φιλοσοφία της κλειστής ποιητικής φόρμας του τάνκα. Εντυπωσιάζει η κυριαρχία του άφθονου λευκού χώρου που δημιουργεί μια αίσθηση ησυχίας, περισυλλογής και εσωτερικότητας και δίνει «αναπνοή» και χώρο για σκέψη.

Στο κέντρο βλέπουμε δύο πρόσωπα, ένα οποιοδήποτε ζευγάρι, να κάθονται πλάι πλάι, ενώ η στάση των σωμάτων τους υποδηλώνει εγγύτητα, τρυφερότητα και συναισθηματική σύνδεση. Είναι σχεδιασμένα με τη χρήση της μονοκοντυλιάς, μιας συνεχόμενης απλής γραμμής. Το σκίτσο μοιάζει σχεδόν ανολοκλήρωτο, σαν μια γρήγορη χειρονομία μολυβιού, αφαιρώντας κάθε τι περιττό και κρατώντας μόνο τις απολύτως αναγκαίες γραμμές. Η οικονομία του σχεδίου συνομιλεί άμεσα με την οικονομία του ποιητικού λόγου.

Η γραμματοσειρά είναι καθαρή, κομψή με τη λέξη «Αύγουστος» να δεσπόζει στο κέντρο με μεγαλύτερο μέγεθος και να τραβά το βλέμμα, ενώ η επεξήγηση «ΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΤΑΝΚΑ» είναι στοιχισμένη δεξιά. Σε οπτική ισορροπία επάνω αριστερά τοποθετείται το όνομα της ποιήτριας. Ιδιαίτερα θα πρέπει να προσεχθεί το γεγονός ότι ο τίτλος «Αύγουστος», ένας μήνας συνδεδεμένος με το φως του καλοκαιρού και της κορύφωσης, είναι  γραμμένος με μεγάλα, γκρίζα γράμματα. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία. Το εξώφυλλο επιλέγει να εστιάσει στο συναισθηματικό αποτύπωμα του μήνα και όχι στη λαμπρότητα του καλοκαιριού που έχει ήδη περάσει και επιβιώνει μόνο ως μνήμη. Συνολικά, πρόκειται για ένα πολύ επιτυχημένο εξώφυλλο, το οποίο δεν εικονογραφεί απλώς το περιεχόμενο του βιβλίου, αλλά αποτελεί το πρώτο του «ποίημα».

ΙΙΙ. Αναγνώσεις των 100 τάνκα του ποιητικού κόσμου του Αυγούστου

Το περιεχόμενο της ποιητικής συλλογής: Η ποιητική συλλογή της Στέλλας Πετρίδου περιλαμβάνει εκατό ποιήματα γραμμένα στην απαιτητική ιαπωνική φόρμα του τάνκα, συνθέτοντας ένα ενιαίο λυρικό σύμπαν όπου κυριαρχούν η μνήμη, η νοσταλγία και η ερωτική ανάμνηση. Σε πρώτο επίπεδο, η ποιήτρια τοποθετεί τον αναγνώστη στον απόηχο ενός μεγάλου έρωτα που έχει πλέον ολοκληρώσει τον κύκλο του και ανήκει στο παρελθόν. Η απουσία του αγαπημένου προσώπου, ο πόνος του χωρισμού και η αδιάκοπη επιστροφή της μνήμης αποτελούν τους βασικούς άξονες πάνω στους οποίους οικοδομείται ο ποιητικός της λόγος. Ωστόσο, πίσω από τη φαινομενική αφήγηση μιας ερωτικής απώλειας, αναδύεται μια βαθύτερη διάσταση του έργου. Η συλλογή μετατρέπεται σε έναν ύμνο στη διαχρονική δύναμη του αληθινού έρωτα, στην ανιδιοτελή αγάπη και στην ψυχική αφοσίωση που κατορθώνει να υπερβαίνει τα όρια του χρόνου και της φυσικής απουσίας. Έτσι, η ποιήτρια ισορροπεί ανάμεσα στην οδύνη της απώλειας και στη λυτρωτική δύναμη της αγάπης, που μεταμορφώνεται σε μνήμη, προσδοκία και εσωτερικό φως.

Αλλά γιατί Αύγουστος; Η επιλογή του τίτλου είναι σημασιολογικά σκόπιμη και δεν παραπέμπει σε ένα απλό ημερολογιακό σημείο. Είναι η μεταφορά του τέλους και της αρχής μαζί. Ένας μήνας μεταίχμιος, η στιγμή που το καλοκαίρι φτάνει στην κορύφωσή του, αλλά ταυτόχρονα φέρει τη μελαγχολία του αποχωρισμού. Μια χρονική περίοδος που ολοκληρώνεται, το τέλος μιας όμορφης, δυνατής σχέσης αγάπης και έρωτα για την ηρωίδα των ποιημάτων. Είναι ο μήνας της ακμής αλλά και της αρχόμενης απώλειας. Από τη μια, κλείνει ο κύκλος του καλοκαιριού. Από την άλλη, συμβολίζει τον αποχωρισμό, τη φθορά του χρόνου, αλλά και την κρυφή ελπίδα της αναγέννησης.

Ο «Αύγουστος» της Πετρίδου είναι ο μήνας των απολογισμών, της υπόσχεσης και της ελπίδας που μένει ζωντανή για τον χειμώνα που έρχεται. Είναι ένας χρόνος-κατώφλι, όπου η ένταση της ζωής συναντά την πρώτη σκιά της φθοράς. Ο «Αύγουστος», ένα ημερολόγιο  μέσα στην ψυχή, η χαμένη Εδέμ της ποιήτριας, ο τόπος όπου επιστρέφει αδιάκοπα η μνήμη, για να διασώσει ό,τι ο χρόνος προσπαθεί να αφανίσει. Και ο αναγνώστης «γεύεται» τις σκέψεις και τις ψυχοσυναισθηματικές διακυμάνσεις της ποιήτριας στις διαφορετικές φάσεις του βιώματός της και οικειοποιείται την κάθε στιγμή σε ένα περιβάλλον βαθιάς ενσυναίσθησης.

ΙV. Το μότο ως πυρήνας της ποιητικής κοσμοθεωρίας και αυτοσυνειδησίας

Το τάνκα της ποιητικής συλλογής, που λειτουργεί ως μότο, συνιστά ένα είδος ποιητικής διακήρυξης και ταυτόχρονα αποτελεί το κλειδί ανάγνωσης ολόκληρου του έργου, είναι το εξής: «Δείξε σημάδι / μες στο σκοτάδι το φως / να σκορπίσουμε! / Τ’ όνειρο να γεννηθεί, / ζωή, ζωή να γίνει!»

Ο πρώτος στίχος, με τη μορφή επίκλησης και παράκλησης, απευθύνεται σε κάποιο απόν και αγαπημένο πρόσωπο, περιμένοντας όχι μια ολοκληρωμένη παρουσία, αλλά ένα «σημάδι», μια μικρή ένδειξη ζωής, μια λαχτάρα επικοινωνίας πως η σύνδεση δεν χάθηκε οριστικά.

Στον δεύτερο και τρίτο στίχο, αφενός μεν το σκοτάδι αφορά όχι μόνο τη φυσική νύχτα, αλλά τη μοναξιά, τη στέρηση, την απουσία, τον πόνο του χωρισμού και την εσωτερική δοκιμασία και αφετέρου το φως συνδέεται με τη μνήμη, την αγάπη, την ελπίδα, την αναγέννηση. Και αυτό το φως θα γίνει κοινό όραμα μέσα από τη χρήση του πρώτου πληθυντικού προσώπου («να σκορπίσουμε»).

Οι δύο τελευταίοι στίχοι παρουσιάζουν το όνειρο όχι ως φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ως πράξη δημιουργίας, ως απαραίτητη προϋπόθεση για μια νέα πραγματικότητα. Εξάλλου, η ίδια επανάληψη της λέξης «ζωή», ως προσευχητική επίκληση, σηματοδοτεί την  αναγέννηση, τη μεταμόρφωση, την  αταλάντευτη πίστη ότι ακόμη και το πιο εύθραυστο όνειρο μπορεί να μεταμορφωθεί σε ζωή. Ένα τάνκα της ματαιότητας αλλά και της επίκλησης/αναγέννησης ως η συμπυκνωμένη ουσία ολόκληρου του «Αύγουστου».

V. Η ελπίδα ως συνεκτικός άξονας της συλλογής και πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη

Παρά τη διάχυτη μελαγχολία, η συλλογή δεν είναι απαισιόδοξη. Η ελπίδα είναι μια συνειδητή επιλογή επιβίωσης. Δεν είναι μια παθητική αναμονή. Δεν εκφράζεται ως αφελής αισιοδοξία. Δεν πρόκειται για αβεβαιότητα εκπλήρωσης. Παραμένει η τελευταία άμυνα απέναντι στην απουσία, στη καταλυτική δύναμη της φθοράς του χρόνου και της απώλειας. Συνιστά μια πνευματική στάση που διαπερνά το έργο σαν λεπτό, αλλά ανθεκτικό νήμα. Πέρα από τα ποιήματα του τέλους, η ελπίδα εμφανίζεται ήδη από τις πρώτες σελίδες.

«Βρέχει εντός μου. / Συννεφιά στην ψυχή μου / και καταιγίδα. / Μα ουράνιο τόξο / μου ’πε πως θα ’ρθεις ξανά» (σελ. 8).  Η ψυχική κατάσταση αποδίδεται μέσα από μετεωρολογικές εικόνες, δηλαδή την καταιγίδα που συμβολίζει τον πόνο του χωρισμού. Τη στιγμή, όμως, της μεγαλύτερης συναισθηματικής έντασης, το ουράνιο τόξο εμφανίζεται ως σύμβολο προσδοκίας και σημάδι συμφιλίωσης με το μέλλον.

«Μες στα σκοτάδια / ξεγλιστράει μια ευχή / στο προσκεφάλι, / να ξημερώσει χαρά / σε γαλανό ουρανό» (σελ. 8). Η ελπίδα «ξεγλιστράει» μέσα από το σκοτάδι και προσωποποιείται. Είναι συχνά αθέατη και εύθραυστη, αλλά ακριβώς γι’ αυτό πολύτιμη. Το «προσκεφάλι», ο χώρος ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση, γίνεται ο τόπος που γεννά την προσμονή και προετοιμάζει το έδαφος για το φως.

«Θα ’ρθεις, το ξέρω. / Μια σκιά τρεμοπαίζει / στ’ αφανέρωτα. / Μου ψιθυρίζει κρυφά, / τέρμα πια η μοναξιά» (σελ. 9). Η ελπίδα εξελίσσεται σε πίστη, αποκτώντας μεταφυσικές διαστάσεις. Η φράση «το ξέρω» εκφράζει μια σχεδόν μυστική βεβαιότητα και τα σημάδια του ερχομού («μια σκιά τρεμοπαίζει») είναι η εσωτερική φωνή της αντοχής που κηρύσσει το «τέρμα πια η μοναξιά».

«Την Άνοιξη, πια, / το ξέρω η ελπίδα / θε να με νιώσει. / Ευχή μου, να ξανάρθεις, / χαρά ψυχής να φέρεις» (σελ. 35). Η ελπίδα συνδέεται με τον κυκλικό χρόνο της φύσης και γίνεται προσμονή βαθιάς θεραπείας. Η άνοιξη, ως σύμβολο αναγέννησης, ωθεί την ψυχή να ξαναβρεί τη χαμένη της ζωτικότητα.

«Πάνω στην άμμο / με κλαδί θα χαράξω / το όνομά σου / να το δεις σαν ξανάρθεις. / Ναι! Ακόμα υπάρχεις!» (το καταληκτικό μήνυμα της συλλογής, σελ. 37). Η  ελπίδα δεν είναι απλή αναμονή. Είναι η κορύφωση της πράξης αντίστασης απέναντι στη λήθη. Η πράξη του ποιητικού υποκειμένου να χαράξει ένα όνομα στην άμμο είναι και εύθραυστη και γενναία.  Ξέρει ότι μπορεί να σβηστεί από το κύμα, αλλά το κάνει έτσι κι αλλιώς. Η καταληκτική επιφωνηματική φράση «Ναι! Ακόμα υπάρχει!» είναι ίσως η πιο ουσιαστική διακήρυξη ολόκληρης της συλλογής. Είναι μια κραυγή θριάμβου. Και αυτή η επίμονη παρουσία της ελπίδας κάνει τη συλλογή λυτρωτική παρά μελαγχολική.

VΙ. Η Στέλλα Πετρίδου ως πειραματίστρια της κλειστής ποιητικής φόρμας

Η ποιητική συλλογή Αύγουστος. ΠΟΙΗΣΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΤΑΝΚΑ συνιστά μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και αξιόλογη συμβολή στο πεδίο της σύγχρονης ελληνικής ποίησης. Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο εκδοτικό εγχείρημα ή για μια περιστασιακή στροφή της δημιουργού προς μια εξωγενή ποιητική παράδοση.

Η Στέλλα Πετρίδου έχει επανειλημμένως εκφράσει το ενδιαφέρον της για την αναβίωση και δημιουργική αξιοποίηση παραδοσιακών και λιγότερο διαδεδομένων έμμετρων μορφών. Η ενασχόλησή της με το χαϊκού, το λίμερικ, το ροντέλο, το τριολέτο, το παντούμ και άλλες κλειστές ποιητικές φόρμες μαρτυρεί όχι μόνο φιλολογική περιέργεια, αλλά και μια βαθύτερη καλλιτεχνική ανάγκη να διερευνήσει τα όρια και τις αντοχές της ποιητικής γλώσσας μέσα σε αυστηρά μορφικά πλαίσια. Υπό αυτό το πρίσμα, αυτή η ποιητική της συλλογή αποτελεί  έναν ακόμη κρίκο σε μια συνεπή και μακρόχρονη δημιουργική αναζήτηση γύρω από τις δυνατότητες της ποιητικής φόρμας.

Σε μια εποχή όπου κυριαρχεί η πληθωρικότητα της έκφρασης, η αδιάκοπη παραγωγή λόγου, η επιλογή της κλειστής ποιητικής μορφής δεν είναι «τεχνική» ούτε μια άσκηση δεξιοτεχνίας. Μετατρέπεται σε τρόπο θέασης του κόσμου και είναι μια συνειδητή αισθητική και ιδεολογική στάση απέναντι στον λόγο και στη δημιουργία.

Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο: εδώ